Dinsdag 15/06/2021

De lange mars van eeuwige opposant

Christian Tshisekedi: 'Wat is Kabila anders dan een kloon van Mobutu? Neem nu de Comités de Pouvoir Populaire waarmee hij het land controleert, dat is gewoon een doorslag van Mobutu's MPR'Etienne Tshisekedi: 'In het verleden beschouwde België Kongo als een minderjarig kind. Dat kind heeft vandaag veel problemen, maar het is wel volwassen geworden'

Etienne Tshisekedi

Mobutu heeft hij overleefd, nu moet hij Kabila nog uitzieken. Etienne Tshisekedi, momenteel op bezoek in België, wanhoopt niet. Vroeg of laat zal hij krijgen wat hem toekomt: het presidentschap van Kongo. De voorbije jaren werd het stil rond de UDPS-leider, maar nu timmert hij hard aan de weg. Zuid-Afrika en België, Parijs en Washington, er wordt niet op air miles bezuinigd. Tshisekedi als executeur van de Vredesakkoorden van Lusaka, dat is het product dat hij op het diplomatieke forum wil slijten. We beten ons een dagje vast in het spoor van de UDPS-karavaan en raakten bijna buiten adem. Portret van een opposant in bloedvorm.

Erik Raspoet / Foto's Filip Claus

Tien uur, hoog tijd om te vertrekken. Het is een uitgebreide delegatie geworden, wel vijftien man sterk. Smetteloze maatpakken en glimmende lakschoenen verraden het belang van de missie. Er heerst een milde chaos. Wie neemt plaats in welke wagen? Over de achterbank van de chique Mercedes kan geen discussie bestaan: die is gereserveerd voor de breedgeschouderde grijsaard met lichtbruin kostuum. De chauffeur houdt het portier wijd open, Etienne Tshisekedi stapt in. De hele dag zal hij zich de egards met de grootst mogelijke vanzelfsprekendheid laten welgevallen. Waar hij verschijnt, worden parkeerplaatsen gereserveerd, deuren opengehouden en plechtige welkomstwoorden gesproken. Wat een contrast met de behandeling die hem bij zijn vorig bezoek aan België te beurt viel, nu alweer tien jaar geleden. Vooral het afscheid op de luchthaven van Zaventem verliep in mineur. Bij de paspoortcontrole bleek dat de Zaïrese oppositieleider als ongewenst individu in de rijkswachtcomputer stond geseind. Gevolg van die door voormalig justitieminister Gol gebakken poets: Tshisekedi miste zijn vlucht naar Kinshasa en verbolgen aanhangers gingen met de rijkswacht op de vuist.

Er is intussen veel gebeurd. Zaïre heet opnieuw Kongo, Mobutu Sese Seko is dood, even dood als zijn goede vriend Jean Gol. Alleen Etienne Tshisekedi wa Mulumba is niet veranderd, hij stapt nog altijd door het leven als de eeuwige oppositieleider. Twintig jaar lang heeft de voorzitter van de Union pour la Démocratie et le Progrès Social (UDPS) de corrupte dictatuur van Mobutu bestreden. Gevangenis, verbanning, huisarrest, intimidatie en pesterijen, hij heeft harde tijden gekend. Toch waren het niet de donderpreken van Etienne Tshisekedi maar het wapengekletter van Laurent-Désiré Kabila dat Mobutu in mei 1997 ten val bracht. Het luipaardenbont van de président-fondateur maakte plaats voor het kaki van de gewezen maquisard. De stijl veranderde, de dictatuur bleef. Sterker nog, president Kabila greep en grijpt de epidemische burgeroorlog aan om alle oppositie in de kiem te smoren. In een fel opgemerkte speech zette hij vorige week de puntjes nog eens goed op de i. Er komt geen rechtsstaat, van een dialogue inter-congolais kan geen sprake zijn, het verfoeide decreet op de politieke partijen wordt niet ingetrokken. Tant pis voor de aanbevelingen van de Consultation Nationale, de volksraadpleging waarbij de Kongolezen hun zucht naar vrede, economisch herstel en democratische hervormingen hadden geventileerd. Tant pis eveneens voor Louis Michel, de Belgische minister van Buitenlandse Zaken die tijdens zijn recente bezoek een lans had gebroken voor mensenrechten en democratie. En tant pis ten slotte voor Etienne Tshisekedi, die ook onder Kabila een tijdlang naar zijn geboortedorp in West-Kasaï werd verbannen.

Veel tijd om te praten is er niet, de 67-jarige UDPS-leider wordt constant omringd door lijfwachten en adviseurs. Toch heb ik me in de lobby van het hotel al even kunnen voorstellen. Dat we elkaar al eerder hebben gesproken, in zijn villa in Limete-Kinshasa? "C'est possible", mompelde hij welwillend maar zonder teken van herkenning. Mij staan de omstandigheden van dat interview nog scherp voor de geest. Het was in november 1991, Kinshasa likte zijn wonden na een golf van plunderingen en geweld die de meeste buitenlanders over de grenzen had gejaagd, de politiek verkeerde in een gevaarlijke patstelling. Enkele weken eerder had president Mobutu immers zijn kersverse premier Tshisekedi aan de deur gezet, onder meer omdat laatstgenoemde eerstgenoemde als een monstre humain had afgeschilderd. Precies zijn radicale stijl maakte Tshisekedi destijds razend populair in de cités van Kinshasa. Overigens beschouwt de UDPS-leider zichzelf vandaag als de enige wettige gezagsdrager van Kongo. Werd hij immers niet op 15 augustus 1992 door de Conférence Nationale Souveraine, een overgangsparlement met vertegenwoordigers van politieke, civiele en religieuze organisaties, ten tweede male tot premier benoemd? De CNS mag dan allang ontbonden zijn, voor Tshisekedi blijft die aanstelling het bewijs dat hij als enige politicus over de nodige legitimiteit beschikt om Kongo naar de democratie te leiden.

Toch is het intussen wat stil geworden rond Etienne Tshisekedi. Hij behoort niet meer tot het kransje hoofdrolspelers in het Kongolese drama. De echte zwaargewichten zijn bekend. President Kabila neemt het op tegen drie rebellenlegers die samen zowat de helft van het Kongolese territorium controleren. Zij zijn het die met hun respectieve sponsors uit Zimbabwe en Angola (Kabila), Rwanda en Uganda (de rebellen) de sleutels van de verwoestende burgeroorlog in handen hebben. Voor wie niet weet wat hij zich bij het woord 'verwoestend' moet voorstellen: de burgeroorlog heeft al tienduizenden levens gekost en 1,3 miljoen mensen op de vlucht gedreven, en 14 miljoen Kongolezen worden door hongersnood belaagd.

Tshisekedi wil zich niet langer bij een figurantenrol neerleggen. Al zijn hoop is gevestigd op de Vredesakkoorden van Lusaka, die helaas door geen enkele van de oorlogvoerende partijen worden nageleefd. Niettemin: 'Lusaka' voorziet onder meer in een onmiddellijke hervatting van de dialogue inter-congolais waarin Tshisekedi zijn politieke legitimiteit hoopt te verzilveren. Waarom hij zich de voorbije jaren zo weinig geroerd heeft? "Nogal wiedes", schokschoudert hij. "Kabila heeft er alles aan gedaan om mij de mond te snoeren. Ik kreeg zelfs geen paspoort om het land te verlaten. Uiteindelijk moest hij me toch laten vertrekken, om humanitaire redenen." Inderdaad, eind december mocht Tshisekedi naar Johannesburg reizen, waar hij een oogoperatie onderging. Geen komedie, de Kongolese politicus lijdt aan staar. De medische ingreep kreeg echter een politiek vervolg. Tshisekedi mocht op visite bij de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki en diens voorganger Nelson Mandela, er waren discrete contacten met de twee vleugels van de rebellenbeweging Rassemblement Congolais pour la Démocratie (RCD). Momenteel is Tshisekedi bezig aan een diplomatieke odyssee die hem na België ook nog in Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, Canada en de Verenigde Staten zal brengen. "De wereld heeft lang genoeg naar de leugens van Kabila geluisterd", zegt hij. "Nu is het tijd om mijn waarheid te vertellen."

De karavaan zet zit zich in beweging. Op kop de BMW met de lijfwachten, gevolgd door de limousine van Tshisekedi, wij daarachter in de deerlijk gehavende Fiat van de Brusselse UDPS-vertegenwoordiger Noël Loka. Over precies een half uur worden we in de Senaat verwacht, het wordt voor onze gelegenheidschauffeur een zenuwslopende race tegen de tijd. "Mais c'est pas possible", stuift hij op wanneer de BMW gezwind de verkeerde richting inslaat. "Waar gaan we in 's hemelsnaam naartoe? Toch niet naar de Ring zeker? Niet te geloven, de Ring nemen terwijl het Montgomeryplein om de hoek ligt. Nom de dieu, zo komen we nooit op tijd. Dat komt ervan als je de weg laat uitstippelen door iemand die in Leuven woont. Kijk, we staan alweer in de verkeerde file. Maar die kennen niks van Brussel, ce sont des paysans!"

Precies op tijd en met lachkrampen in de buik rijden we de parking van de Senaat op. Bodes in livrei nemen ons op sleeptouw, het zal ons tijdens het wachten niet aan koffie en frisdrank ontbreken. Een half uur duurt de privé-audiëntie bij senaatsvoorzitter Armand De Decker (PRL), tijd genoeg om te mijmeren over de indruk die dit bezoek op Tshisekedi moet maken. Het was tenslotte hier, in dit somptueuze gebouw met zijn marmeren vloeren en kristallen kroonluchters dat lang geleden over het lot van Belgisch Kongo werd beschikt. Zou hij het borstbeeld van Leopold II hebben gezien toen hij de trap op liep?

Etienne Tshisekedi heeft de kolonie nog gekend, hij studeerde nog aan Lovanium toen in 1960 de onafhankelijkheid werd uitgeroepen. De allereerste doctor in de rechten van de republiek Kongo, met zo'n titel kon het niet anders of hij moest een blitzcarrière in de politiek maken. In de jaren zestig bekleedde hij onder Mobutu verscheidene ministersposten, later werd hij ambassadeur in Marokko en baas van Air Zaïre. De briljante jurist pende bovendien mee aan de verklaring van N'Sele van 1967, het fundament onder het mobutisme waarvan Tshisekedi zelf een notoir slachtoffer zou worden. De audiëntie is voorbij, de senaatsvoorzitter en zijn gast dalen de trap af om te poseren voor het statieportret.

Gesloten deuren of niet, de inhoud van het gesprek laat zich raden. Net als gisteren bij kamervoorzitter Herman De Croo heeft Tshisekedi op de bekende spijkers gehamerd. België moet alles in het werk stellen om de Akkoorden van Lusaka te doen respecteren, België moet bereid zijn om na het herstel van de rechtsstaat massaal te investeren in de wederopbouw van Kongo. Beladen begrippen als morele plichten en historische banden worden daarbij niet geschuwd.

In de auto, op weg naar de tweede afspraak, kaarten we na. De hand ophouden bij de gewezen kolonisator, vinden ze dat niet vernederend na veertig jaar onafhankelijkheid? Zo willen Noël Loka en zijn gezel Patrice Kambi het niet bekijken. Om te beginnen kunnen ze zich wel verzoenen met het koloniaal verleden. "Zonder de Belgen zou Kongo niet eens bestaan", zegt Noël. "En laten we eerlijk zijn: de Belgen hebben hard gewerkt. Kongo was de parel van Afrika, jammer genoeg heeft Mobutu de hele infrastructuur om zeep geholpen. Waarom is het vernederend om hier hulp te vragen? Niemand begrijpt de problemen van Kongo beter dan de Belgen. Weet je wat ik vernederend vind? De bittere armoede waarin ons volk momenteel leeft, dat doet pijn."

Het rijden in stoet wil maar niet lukken, we bereiken de Keizerlaan in gespreide slagorde. Tshisekedi heeft zijn diplomatieke offensief breed uitgemeten. Uitschieters zijn de ontmoeting met minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel en het gesprek met de Europese gezant voor de Grote Meren. Maar ook de politieke partijen hebben recht op een bezoek. Vandaag is het de beurt aan de Parti Socialiste. Voorzitter Elio Di Rupo is helaas niet beschikbaar, Tshisekedi mag zijn boodschap verkondigen aan de werkgroep Buitenlandse Zaken. Pottenkijkers worden alweer niet geduld. Dan maar op de gang een praatje slaan met de lijfwachten, vier kaalgeschoren bonken van een meter negentig of meer die de stiel hebben geleerd in discotheken en eroticabeurzen. Hun opdracht: Tshisekedi beschermen tegen snoodaards zoals bijvoorbeeld agenten van Kabila, van wie het volgens de UDPS in Brussel wemelt. Of lopen ze er vooral bij om het bezoek meer allure te geven? Echte risico's schijnen ze vandaag niet te verwachten. "Jawel", zegt een van de patsers. "We hebben kogelvrije vesten, maar die liggen in de auto, het is te warm om ze aan te trekken." Het wachten duurt lang, ondanks de broodjes die de socialistische beweging met gulle hand uitdeelt. Een van de gretige afnemers is Christian Tshisekedi, ook al een boom van een vent. Hij is 35 jaar, de vierde van zes zonen die allemaal in België wonen. Christian heeft zijn geboorteland in geen twintig jaar gezien. "Dat heeft natuurlijk alles te maken met mijn vader", zegt hij. "Ik weet nog goed wanneer de problemen begonnen zijn, op 30 december 1980. Vader had zichzelf vrijwillig aangemeld in de gevangenis, uit solidariteit met een opgesloten medestander. Ze hadden samen een pamflet geschreven waarin het regime van Mobutu werd gehekeld. Twaalf intellectuelen hadden de brief al ondertekend, de dertiende heeft de zaak verlinkt. Ik herinner me nog levendig hoe de militairen ons huis kwamen doorzoeken en vaders kantoor kort en klein sloegen. De pesterijen zijn nooit meer gestopt. Voor mij en mijn broers was het een schokkende ervaring. We waren zo gelukkig, groeiden op in een geprivilegieerd milieu. En plots, van de ene dag op de andere, begon iedereen ons te mijden alsof we stonken. De onzekerheid maakte het leven ondraaglijk. Vader werd om de haverklap gearresteerd, soms verdween hij gedurende weken, we wisten niet of hem nog levend zouden terugzien. De zwartste periode was wel in 1983. In dat jaar werden we van de schoolbanken geplukt en naar het platteland gedeporteerd. Er was helemaal niets in dat dorp, alleen soldaten die moesten beletten dat vader bezoek zou ontvangen. Een jaar later mocht maman met de kinderen naar Kinshasa terugkeren. Maar reden tot juichen was er niet. We werden nog altijd gemeden als de pest, er liepen geruchten over een complot om een van ons te ontvoeren en te vermoorden. Gelukkig kon maman valse papieren versieren, en toen zijn we via Brazzaville naar België gevlucht."

Rancunes tegen de man wiens temperament en engagement zijn onbekommerde jeugd heeft verbrod? "Integendeel", zegt Christian. Ik ga door een vuur voor papa, net als mijn vijf broers. Weet je wat hij ons vertelde toen we samen naar de Kasaï werden verbannen? 'Kinderen', zei hij, 'er komt een dag dat jullie deze beproeving zullen begrijpen. Ik doe dit in het belang van het vaderland.' Gedreven tot het uiterste, dat is mijn vader ten voeten uit. We zijn erg trots op hem."

Hoe de geschiedenis zijn vader later zal beoordelen, dat zal de toekomst uitwijzen. De populaire visie van late bekering wil hij alvast ontzenuwen. Aanhangers van die exegese mogen Tshisekedi graag afschilderen als een mandarijn van het mobutisme die pas rijkelijk laat de democratie heeft omhelsd. "Nonsens", zegt zoon Christian. "In feite heeft de breuk met Mobutu zich veel vroeger dan in 1980 voltrokken. Waarom denk je dat hij in 1969 als ambassadeur naar Marokko werd gestuurd? Omdat Mobutu hem niet vertrouwde, tiens! Goed, vader was een van de architecten van de verklaring van N'Sele. Maar N'Sele was een democratische grondwet die oorspronkelijk in een tweepartijenstelsel voorzag. Helaas, vader moest met lede ogen aanzien hoe Mobutu zijn grondwet verkrachtte om de dictatuur te vestigen. Je kunt zeggen: waarom kwam hij niet eerder in opstand? Maar het waren de jaren zeventig, kritiek werd genadeloos onderdrukt, met de stille goedkeuring van het Westen, dat Mobutu voor 200 procent steunde. Opposanten moesten zich gedeisd houden, ils ont pris leur mal en patience. In feite is papa zijn principes altijd trouw gebleven. Lees er die open brief van 1980 maar op na. Het is een aanklacht tegen de eenpartijstaat en de corruptie, en een pleidooi voor de democratie en de rechtsstaat. Jammer genoeg is dat pamflet vandaag nog altijd brandend actueel. Want wat is Kabila anders dan een kloon van Mobutu? Neem nu de Comités de Pouvoir Populaire waarmee hij het land controleert, dat is gewoon een doorslag van Mobutu's eenheidspartij MPR."

Eindelijk is de vergadering afgelopen. Er valt geen minuut te verliezen, want we worden alweer in het parlement verwacht. De Internationale Zaal van de Kamer is de plaats van het gebeuren waarvan we deze keer wel getuige mogen zijn. Ik tel een twintigtal volksvertegenwoordigers en senatoren, een inderhaast opgetrommelde bijeenkomst van de gemengde commissie Buitenlandse Zaken. Tshisekedi en zijn raadgevers hebben zich op de verhoogde tribune genesteld, het vragenuurtje kan beginnen. De toon blijft hoffelijk, al is de openingsvraag van Vlaams Blokker Francis Van den Eynde niet van perfide bijbedoelingen gespeend. Of meneer Tshisekedi even kan toelichten wat hij bedoelde toen hij in de krant Le Matin het bezoek van Louis Michel aan Laurent Kabila als betreurenswaardige folklore bestempelde? Tshisekedi trapt niet in de val van de politique politicienne. Het was de fout van de journaliste die hem verkeerd had voorgelicht. "Ze beweerde dat Michel zich in Kinshasa in een paan met de beeltenis van Kabila had gehuld. Nonsens, maar dat heb ik pas achteraf vernomen. Ik heb uitgebreid met minister Michel getelefoneerd, het misverstand is volledig van de baan. We zitten op dezelfde golflengte. Minister Michel heeft in Kinshasa voor de Akkoorden van Lusaka gepleit, dat kan ik alleen maar toejuichen."

Etienne Tshisekedi staat niet bekend als een diplomatiek talent. Altijd recht door zee, klinkt het niet dan botst het maar. Te koppig en te stug voor een goed politicus, zo wordt vaak beweerd. Maar dit parcours rijdt hij foutloos. Zelfverzekerd pareert hij de vragen en ontwikkelt hij zijn discours. Steeds weer komt hij erop terug: Lusaka is de enige weg naar vrede in het gebied van de Grote Meren. Hij wil positief denken. Geen bittere verwijten aan het adres van de Verenigde Naties, die wel erg lang treuzelen bij het ontplooien van een vredesmacht, hij stelt met genoegen vast dat er eindelijk in de zaak komt. Dat België geen troepen wil leveren vanwege het Rwanda-debacle, noemt hij dan weer onzin. "Waarom wel in Kosovo en niet in Kongo?", vraagt hij zich af. "Het is toch niet omdat Kongo een ex-kolonie is dat de para's dezelfde flaters moeten begaan als in Rwanda." De rebellen worden gespaard, maar Kabila krijgt er flink van langs: hij is even corrupt en despotisch als Mobutu. Vragen over de door Kabila aangekondigde verkiezingen wuift hij weg. "Verspil er geen energie aan", zegt hij. "Die verkiezingen zijn een doorzichtige poging van een in het nauw gedreven dictator die zich een schijn van legitimiteit wil toemeten." Toch wringt hij zich in bochten om zichzelf als nationale verzoener in spe te profileren. "Ik onderhoud contacten met alle partijen in het conflict", zegt hij. "Ook met Kabila."

Wat kan België concreet doen om de Kongolese crisis te bezweren? "Veel", meent Tshisekedi. "België kan bijvoorbeeld druk uitoefenen om een effectief wapenembargo tegen de strijdende partijen af te kondigen. Iedereen weet dat die handel met diamantsmokkel wordt gefinancierd. Ook daar kan België veel aan verhelpen." Het Nieuwe Kongo is nog een verre droom, maar de blauwdruk van de Belgische-Kongolese betrekkingen zit al in zijn hoofd. "België heeft de historische en morele plicht om het voortouw te nemen bij de wederopbouw", klinkt het. Nee hoor, dat is geen terugkeer naar het neokoloniale paternalisme van weleer. "In het verleden waren de relaties onevenwichtig", zegt Tshisekedi. "België bleef Kongo als een minderjarig kind beschouwen. Wel, dat kind heeft vandaag veel problemen, maar het is wel volwassen geworden. Voortaan moet België ons op voet van gelijkheid behandelen." De moeilijkste vraag komt uiteindelijk van CVP-senator Sabine de Bethune. Waarom bespeurt zij in de twintigkoppige delegatie van de UDPS-leider geen enkele vrouw? Een zacht gemor stijgt op in de publiekstribune. Wat is dat nu voor een vraag, mopperen mijn Kongolese buren, maar hun held laat zich niet uit zijn lood slaan. "Ik doe niet mee aan snobisme", zegt hij. "Vrouwen benoemen omdat ze vrouw zijn, dat vind ik onzin. De emancipatie van de vrouw is een groot goed. Maar Kongo is België niet, wij hebben vandaag andere prioriteiten."

Het is halfzes wanneer we opnieuw in de lobby van het hotel staan. Tshisekedi is doodmoe, maar hij wil de journalist toch belonen voor zijn volharding. Een interview tussen twee geeuwpartijen door, ik zal het maar kort maken. Bij nader inzien werden mijn vragen toch al beantwoord in de Kamer. Terugblikken op zijn lange en grillige loopbaan in de Kongolese politiek, daar heeft hij nu geen energie voor. Over de propaganda die in Kinshasa tegen zijn persoon wordt gevoerd kan hij kort zijn. Laat ze hem maar als een landverrader afschilderen en een agent van het Westen afschilderen, het zijn allemaal leugens waar het volk zich niet aan laat vangen. Ook al is hij 67, hij heeft de hoop nog niet verloren om op een dag effectief president van Kongo te worden. "Weet je wat ik zo pijnlijk vind?", zegt hij. "Ik heb jarenlang tegen de dictatuur van Mobutu gevochten. Ik heb mijn leven op het spel gezet, ik genoot het vertrouwen van het volk, de Conférence Nationale Souveraine had mij de opdracht gegeven om het land naar de democratie te leiden. En dan komt zo'n totaal onbekende avonturier als Kabila even met zijn Rwandese vrienden de macht grijpen en word ik aan de kant geschoven. Die onrechtvaardigheid, dat zal ik nooit slikken."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234