Dinsdag 02/03/2021

De lage landen leveren 's werelds beste schilders

Volgende maand verschijnt bij de Folio Society, een gereputeerde Britse uitgeverij van boeken over kunst en geschiedenis, het Book of the 100 Greatest Paintings. Het prestigieuze boek ambieert een overzicht te geven van de 100 beste schilderijen die ooit werden gemaakt. Opmerkelijk is dat de wereldberoemde Mona Lisa van Leonardo da Vinci, De Nachtwacht van Rembrandt en de Zonnebloemen van Van Gogh wegens 'te belegen' niet in de selectie werden opgenomen. In de top-100 bevindt zich slechts één vrouwelijke kunstenaar, de Franse impressioniste Berthe Morisot, en één onbekende. Naar rato van het aantal inwoners steken de lage landen bovendien met kop en schouders boven de rest van de wereld uit.

Brussel / Eigen berichtgeving

Nica Broucke

Het omvangrijke en dure (2.990 frank of 74,12 euro) Book of the 100 Greatest Paintings werd samengesteld door de Britse kunstcriticus en auteur Martin Bailey van The Art Newspaper. Hij liet zich voor deze aartsmoeilijke klus bijstaan door een groep van 44 Britse en Amerikaanse experts, kunsthistorici en museumcuratoren. Op nummer één van de top-100, die niet kwalitatief maar chronologisch is opgesteld, prijkt Duccio di Buoninsegna met Rucellai Madonna, een werk uit 1285. Het recentste schilderij, de Guernica, Picasso's angstaanjagende aanklacht tegen de oorlog, dateert uit 1937.

In een gesprek met de Britse krant The Independent, die een voorpublicatie van het Book of the 100 Greatest Paintings kon inkijken, argumenteert auteur Bailey dat de afwezigheid van recente schilderijen in de top 100-niet mag worden geïnterpreteerd als een vorm van misprijzen voor hedendaagse kunst. Hij en zijn collega's waren echter van mening dat er minstens 50 jaar verstreken moeten zijn om een schilderij in een breder historisch perspectief te plaatsen. "Daarbij komt", aldus Bailey, "dat veel hedendaags werk bestaat uit installaties en video's, wat vergelijkingen met de vorige eeuwen totaal onmogelijk maakt. De schilderkunst maakt nog slechts een fractie uit van het aanbod in de beeldende kunst."

Een aantal werken die in de top-100 voorkomen zijn wereldberoemde klassiekers: De schreeuw van Edvard Munch, De kus van Gustav Klimt, De geboorte van Venus van Botticelli, De Kruisafneming van Rubens en De dood van Marat van David, om er maar enkele te noemen. Van andere kunstenaars werd dan weer minder bekend of verrassender werk opgenomen. In tegenstelling tot wat men zou verwachten in een top-100 werd Leonardo da Vinci's Mona Lisa niet geselecteerd. De samenstellers kozen voor Leonardo's minder bekende maar ook minder mysterieuze Portret van dame met hermelijn. Van Rembrandt zou men eerder De Nachtwacht dan diens Zelfportret verwachten. Wie meent dat de Zonnebloemen van Van Gogh niet in een top-100 kan ontbreken, komt bedrogen uit: de auteurs kozen voor het landschap Tarweveld met cipressen.

Bailey: "Natuurlijk is De Nachtwacht van Rembrandt is zeer populair, maar het werk is bijna een clichébeeld geworden. De intensiteit van de kunstenaar is veel beter te zien in een zelfportret dan in een groepsportret. En de Zonnebloemen van Van Gogh zijn natuurlijk prachtig en krachtig, maar ze werden zodanig veel gereproduceerd en overgeëxposeerd dat het moeilijk is om ze nog op een frisse en onbevangen manier te bekijken. Het werk heeft zijn impact verloren. Ook bij Turner hebben we gekozen voor een traditioneel landschap en niet voor een van zijn beroemde etherische werken."

In het Book of the Greatest Paintings worden de honderd - subjectief - geselecteerde werken telkens afgebeeld en van commentaar voorzien door een van de 44 medewerkers. Die werpen, althans volgens The Independent, niet zelden een nieuw licht op de gereproduceerde werken. Maar vanzelfsprekend wil Bailey daar nu nog niets over kwijt. Wel zou de betekenis van het babyaapje in Seurats Zondagmiddag op de Grande Jatte worden onthuld en wordt een verklaring gegeven voor de opmerkelijk onhandige positie waarin de Britse Stanley Spencer zijn Sint-Franciscus in Sint-Franciscus en de vogels heeft geschilderd.

In de top-100 staan 98 mannen, één vrouw en een anonieme meester. Een vierde is afkomstig uit Italië, 21 schilders (en 1 schilderes) komen uit Frankrijk en 19 kunstenaars uit de lage landen. Omgerekend naar het bevolkingsaantal leveren België en Nederland dan ook de meeste meesterwerken. Met onder meer Rubens en, recenter René Magritte (wiens La Condition Humaine uit 1933 werd geselecteerd) overtreffen de lage landen zelfs in absolute cijfers landen als Groot Brittannië, dat slechts zeven schilders (onder wie Gainsborough, Constable en natuurlijk ook Turner) in de top-100 heeft.

Hilde Lobelle, kunsthistorica en conservator van het Memlingmuseum in Brugge, is niet verbaasd over het grote aandeel van kunstenaars uit de lage landen, en dan nog in het bijzonder uit wat nu Vlaanderen heet. "Ik vraag me wel af op welke basis men de werken heeft geselecteerd. Dat lijkt me ongelooflijk subjectief. Het belang van 'onze' kunstenaars in de kunstgeschiedenis is natuurlijk niet te schatten, maar ik denk dat de persoonlijke interesse van Martin Bailey, die ik goed ken, daar veel mee te maken heeft. Wanneer deze selectie zou gebeuren door een Amerikaan, zou je een heel ander plaatje krijgen. Bij de Amerikanen is de Vlaamse kunst, en in het bijzonder die van de Vlaamse primitieven, nog niet zo bekend. Daar dweept men vooral met de Italiaanse kunst."

Er mogen dan al achttien kunstenaars uit de lage landen in de 'gouden' selectie van de gouden 100 zijn opgenomen, het gros van die werken bevindt zich in het buitenland: Van Eycks portret van de Arnolfinis hangt in de National Gallery in Londen; Rogier van der Weydens Sint-Lucas tekent de Maagd in Boston (van dat werk werden evenwel verschillende versies gemaakt, waarvan er een in het Groeninghemuseum in Brugge te bewonderen is); Petrus Christus' Portret van een jonge vrouw bevindt zich in Berlijn; het altaarstuk van de Portinari's van Hugo van der Goes in Firenze, omdat het indertijd op bestelling van de Italianen werd gemaakt; De apocalyps van Hans Memling in het museum van Gdansk, Boschs Tuin der lusten in het Prado in Madrid; Gerard Davids Rust tijdens de vlucht naar Egypte in het Metropolitan...

Dat alleen de Franse impressioniste Berthe Morsiot met De Wieg in het boek voorkomt, is niet te verwonderen. Het bewijst nog maar eens hoe moeilijk het was om als vrouwelijke kunstenaar aan de bak te komen. Het is pas sinds de late twintigste eeuw dat vrouwelijke artiesten een vaste plaats in het kunstenlandschap konden verwerven. Opmerkelijk is ook de selectie van een anonieme meester. Het betreft de meester van het Diptiek van Walton uit de late jaren 1390. De panelen met de gouden achtergrond werden wellicht gemaakt in opdracht van Richard II. Ook de nationaliteit van de anonieme meester is niet bekend. In de zeer vroege jaren van de schilderkunst was het niet gebruikelijk om schilderijen te signeren. "Onze musea hangen vol met schilderijen waarvoor heel wat meer belangstelling zou zijn indien geweten was wie ze heeft gemaakt", aldus nog Bailey.

Het Book of the 100 greatest Paintings is, zoals gezegd, niet volgens belangrijkheid maar in chronologische volgorde gerangschikt. In The Independent geeft Bailey echter zijn persoonlijke nummer één prijs: De schilderkunst van Vermeer. "Het is een virtuoze prestatie van de kunstenaar. Het gordijn wordt opzijgeschoven, waardoor de achterzijde van de schilder te voorschijn komt. Zonder twijfel gaat het hier om Vermeer zelf. De schilderkunst is een complex schilderij met verschillende betekenislagen. Het handelt over kunst en roem, over de relatie tussen de kunstenaar en zijn model en die tussen man en vrouw. Net zoals in zijn andere schilderijen is Vermeer erin geslaagd de tijd te doen stilstaan. Ik hou heel veel van de interieurs van Vermeer, aldus nog een enthousiaste Bailey. "Het zijn verstilde en evenwichtige beelden, die de toeschouwer dwingen om steeds te blijven kijken."

'Mona Lisa' van Da Vinci en 'Zonnebloemen' van Van Gogh niet fris genoeg bevonden

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234