Donderdag 14/11/2019

De laatste zomer van de hertogin

De plannen lagen er allang, maar nu is het toch zover: de Hertogin Hedwigepolder wordt onder water gezet. Tot grote ontgoocheling van Gery De Cloedt, eigenaar van de polder en - o ironie - zelf baggeraar. 'De Nederlandse politiek heeft me diep teleurgesteld. En de Vlamingen hebben zwaar gelogen.'

De Hedwigepolder is een bedijkt, idyllisch stuk groen, geprangd tussen de Westerschelde, de Antwerpse havenindustrie, het spookdorp Doel en het Verdronken Land van Saeftinghe. "Maar straks wordt alles hier onder water gezet. Met dank aan de Vlamingen, zij hebben iedereen een loer gedraaid."

Aldus Gery De Cloedt, Franstalige Belg, baggeraar én privé-eigenaar van de meest besproken en onteigende polder van de eeuw.

Het heeft heel wat voeten in de aarde gehad om hem te pakken te krijgen. De Cloedt, nu aan het hoofd van het vijftiental schepen tellende baggerbedrijf DC Dredging, woont tegenwoordig in Zwitserland en heeft een drukke, internationale agenda. Daarnaast heeft deze jongste telg uit een gefortuneerde, West-Vlaamse ondernemersdynastie zo zijn eigen reden voor het systematisch afwimpelen van interviewverzoeken: De Cloedt, die in het Frans werd opgevoed en met een Brussels accent een vlot en rijk geschakeerd Nederlands spreekt, wantrouwt niet alleen de Vlaamse politieke wereld maar ook de Vlaamse pers. "De voltallige Vlaamse pers danst naar de pijpen van de haven van Antwerpen."

Komt daarbij dat de veertiger, sinds het nieuws van de onteigening hem tien jaar geleden bereikte, niet meer blij wordt van een bezoek aan zijn Hertogin Hedwigepolder, een domein van ruwweg 450 voetbalvelden groot dat zijn vader hem heeft geschonken, zoals zijn vader ook aan zijn drie andere kinderen eigendom schonk.

Van vader op zoon

Vader De Cloedt, nu in de tachtig, was ook baggeraar. Een hele grote. Vijftien jaar geleden verkocht hij zijn bedrijf Baggerwerken De Cloedt & Zoon aan DEME, het invloedrijke Dredging, Environmental and Marine Engineering NV.

Gery De Cloedt: "Maar ook mijn vader verwierf deze polder via een erfenis. Mijn overgrootvader kocht, als compensatie voor schade die hij in WOI had opgelopen, poldergrond van de Duitse familie Van Arenberg. Ook Saeftinghe was van hem. Hedwige was in de 19de eeuw hertogin Van Arenberg, ze heette De Ligne met haar familienaam, vandaar de 'De Lignestraat' hier om de hoek. Dit land gaat dus al vier generaties lang van vader op zoon over. En met land bedoel ik ook alles wat daarbij hoort. Omdat de grond hier vet en vruchtbaar is, wordt een deel ervan door boeren gepacht en bewerkt: aardappelen, suikerbieten, uien...

"De polder is weliswaar privébezit, maar ook volkomen publiek domein. De boeren pachten al een eeuw lang van ons. Ook zij zijn leden van dezelfde families als vier generaties geleden, stel je voor. Dat deze boeren en bewoners geen eigenaar zijn van de grond, heeft de onteigeningsprocedure trouwens vereenvoudigd. Je pakt makkelijker één eigenaar aan dan een dertigtal.

"Maar los daarvan: hoe zou ik nog van dit landschap kunnen genieten, als ik weet dat samen met het land ook deze tradities zullen verdrinken? Ik ken hier elk hoekje en kantje: de bossen, de akkers, de kreek, de spuikom, de lanen en dijken ... Ik heb hier als kind geravot, zomers lang."

Tot enkele jaren geleden zag het zomerse vergezicht vanuit Decloedts buitenverblijf er overigens iets minder surrealistisch uit dan vandaag. Toen groeiden op het Belgische gedeelte van de dijk nog meer dan duizend rijzige populieren en bleef de kerncentrale van Doel, waarvan de koeltorens nu goed zichtbaar zijn, verstopt achter hun ruisende bladerdek. Want ook dat is deel van de netelige kwestie genaamd Hedwige: de polder is ruim 300 hectare groot en het merendeel daarvan bevindt zich op Nederlands grondgebied, enkel de rafels behoren België toe.

De Cloedt: "De dag nadat de Belgische onteigening officieel beklonken was, liet Kris Peeters, toen minister van Openbare Werken, stante pede 1.500 populieren vellen, precies tot aan de grens met Nederland. Zijn daad kwam bij de bewoners en bij mij als een amputatie over. De polder was onthoofd.

"Peeters pleegde deze ingreep nog voor ik in kort geding kon gaan. En zonder herplantplicht. Ik bedoel: toen ik in mijn tuin nabij Brussel een enkele boom liet neerhalen, werd ik - en dat is maar goed ook - verplicht om ter compensatie van die ene gesneuvelde, twee nieuwe bomen te planten. Aan Kris Peeters werd die voorwaarde niet gesteld. Hij had niet eens een kapvergunning."

Als De Cloedt praat, diept hij voortdurend allerhande bewijsmateriaal tevoorschijn. De ringmappen zijn gevuld met kopieën van rapporten, perspublicaties, gerechtelijke dossiers, geschillenprocedures, kaarten van Zeeland en de haven, technische natuur- en waterstudies, met tientallen alternatieve oplossingen ook.

Geen Don Quichot

"In het Vlaams Parlement is er zesendertig keer over het natuurherstel van Hedwige gesproken. Allemaal vergeefs. En nee, deze gang van zaken maakt me niet kwaad of bitter. Ik laat me niet door een hartaanval vellen, daar pas ik wel voor op. Ik voel me ook geen Don Quichot. Quichot was alleen. Ik had, zeker tijdens de eerste jaren, talrijke medestanders dankzij de democratie. We hebben alles gedaan om de polder te redden en in Nederland stonden vele betrokkenen achter ons: de bevolking, de burgemeester, de kamerleden, het waterschap, de provincie...

"Maar dat deze democratie een grote schijnvertoning blijkt, ontgoochelt en frustreert me nu diep. En daarom heb ik besloten toch met u te praten. Aan de rechtszaak kan ik niets meer veranderen. Sinds de Raad van State een half jaar geleden besloten heeft dat alles onder water moet, heb ik niets meer te vertellen; na tien jaar zijn we uitgeprocedeerd. Om het geld is het me evenmin te doen; ik kan elders evenveel hectare kopen.

"Ik wil dit stukje natuur nog altijd niet laten gaan. En ik wil dat de buitenwereld inziet dat ze voor de gek gehouden wordt. Voor mij is dit een principekwestie geworden. De Nederlandse politiek - die me aanvankelijk volop steunde - heeft me zwaar teleurgesteld. En de Vlamingen hebben zwaar gelogen.'

Waaruit bestaat dat zogenaamde leugenverhaal dan, en die achterbakse, Vlaamse schijnvertoning waarover De Cloedt het zo vol vuur heeft? En wat is het punt dat hij, die tijdens deze ontmoeting wordt bijgestaan door zijn juridisch adviseur, Hans Mieras, zo nodig wil maken? Maar vooreerst: hoe komt het dat deze fraaie lap grond al zo lang de inzet van bilateraal getouwtrek is?

Alle begrip

Het begon simpel. De Hedwigepolder zou al jaren geleden geheel onder water worden gezet. De schade die door het verdiepen van de vaargeul naar Antwerpen aan de natuur werd berokkend, zou namelijk met een nieuw stuk natuur verzacht moeten worden. Dat begrepen beide landen, die in 2005 de vier Scheldeverdragen ondertekenden. Ze spraken niet alleen af om de Westerschelde, die een natuurlijke diepte van 6 meter heeft, constant tot 13 meter uit te baggeren, maar ze zouden ook ruim 400 hectare land onder water zetten en teruggeven aan de vrije natuur.

De Cloedts visie over natuur - deels aangelegd en bewerkt - verschilt dus van die van de Belgische, Nederlandse en Europese overheidsinstanties, en zeker ook van die van bepaalde milieuorganisaties, zoals Vogelbescherming Nederland.

Vanuit de bilaterale overeenkomst beschouwd, was de boomkap van Kris Peeters niets anders dan het begin van een contractueel vastgelegde en door de milieuwetgeving bepaalde teruggave aan de natuur.

Alleen gelooft De Cloedt dat niet: "Ik ben, dat is de ironie van de zaak, een baggeraar. Ik ken het vak van land winnen en geulen uitdiepen. Mij maken ze niets wijs. Ik hou van havens, ze maken deel uit van mijn vak, we baggeren zelf in de Schelde.

"Dus natuurlijk heb ik alle begrip voor de uitbreiding, ik weet dat Antwerpen zonder grote containerschepen dood is, ik weet ook hoe belangrijk werkgelegenheid is, zeker in een landsgedeelte dat geen andere grote economische macht heeft, ik heb daar allemaal niet de geringste moeite mee. Op voorwaarde dat het spel transparant wordt gespeeld."

Bagger

"Maar denkt u echt dat men met de natuur is begaan?", gaat De Cloedt verder. "Weet u hoeveel slib er jaarlijks, non-stop, uit de Nederlandse en Belgische Westerschelde wordt gehaald? Meer dan 10 miljoen kubieke meter bagger per jaar! Nee, ik kan u niet zeggen waarmee u deze hoeveelheid kunt vergelijken. Het zijn enorme ladingen. Enórme. En waar worden die gestort? Juist. Aan de zijkant van de Schelde. En binnenkort in de Hedwigepolder.

"Officieel luidt het: we laten Hedwige onderlopen want dan wordt die polder weer puur natuur, met de typische slikken en schorren die zo mooi als 'estuariene natuur' worden verkocht; natuur die samen met de getijden wisselt. Ze hebben die estuariene natuur in de voormalige Selenapolder ook proberen op te wekken. Het enige wat daar groeit (en op het eerste gezicht klopt dat; MVDS) is dor riet. Dus dat men dat gebied maar eens grondig en duurzaam bestudeert: er komt geen vogel, er zit geen ander dier, er is van biodiversiteit geen sprake, ook niet in fauna en flora. Waarom zou het hier in Hedwige dan wel lukken? Wat is de garantie? Niemand kan die geven, zelfs niet de beste studiebureaus.

"Ik heb onderzoeken laten uitvoeren, maar de rechter wil ze niet eens lezen, hij heeft er geen tijd voor. Deze Hedwigepolder, die trouwens nu al voor een stuk beschermd natuurgebied is en ook een groot foerageergebied herbergt, wordt een slibbak. Met slib, klein detail, dat vervuild is. Kortom: men heeft helemaal geen natuur willen redden. Men wil de haven van Antwerpen redden ten opzichte van die van Rotterdam. Vlaanderen is niet met het milieu bezig, maar met de vierde verdieping van de Schelde, en met het Saeftinghedok. Het Gemeentelijk Havenbedrijf van Antwerpen manipuleert de Vlaamse regering.

"En nogmaals: de Vlamingen hebben het heel slim gespeeld, chapeau daarvoor. Officieel hebben zij namelijk niet eens rechtstreeks om Hedwige gevraagd. Ze hebben de Nederlandse milieubeweging voor hun kar gespannen, en die is in deze tactiek getrapt. De milieubeweging eist Hedwige als natuurgebied op. En Vlaanderen betaalt voor dat natuurgebied en zal ook de ontpoldering bekostigen. Maar datzelfde Vlaanderen weigert voor een alternatief te betalen. Ze willen alleen Hedwige. Waarom denkt u?

"En dat kan ik niet verdragen: dat niemand iets zegt over deze economische tiran die de haven is. De Vlamingen zwijgen omdat ze weten dat ze gelogen en - economisch -gewonnen hebben. En de Nederlanders zwijgen omdat ze zich geen gezichtsverlies kunnen permitteren. Ze hebben voor de zoveelste keer verloren van de Belgen - remember de mosselboycot, de blokkade van de binnenscheepvaart, de rem op de IJzeren Rijn...

"Zag u enige jaren geleden het verkiezingsfilmpje van en met de schepen voor Haven Marc Van Peel? Hij duwt een Nederlander die zeurt over de ontpoldering van Hedwige in de Schelde en lacht zijn tanden bloot. Ziet u een Nederlander dit al van een Vlaming maken? Ik dacht het niet. Er leeft bij bepaalde Vlamingen een diepgewortelde Hollanderhaat, maar die afkeer voor de ander wordt al evenmin toegegeven, hij wordt verdoezeld, bijvoorbeeld met mislukte humor, zoals bij Van Peel.

"Tegenover mij spelen soortgelijke complexe en historisch gegroeide gevoelens trouwens ook. Het irriteert meerdere betrokken Vlamingen dat ik uit een verfranst nest kom en dat ik daarbovenop tot de gegoede Belgische bourgeoisie behoor. Er zit veel onderhuidsheid in dit dossier. Er spelen zaken die niet zouden mogen spelen. En de natuur, en dus de mens en de leefbaarheid, betalen uiteindelijk de prijs."

Een 'vorm van gelijk'

De onderhuidsheid en het opportunisme die De Cloedt aankaart, zullen bij hemzelf evengoed spelen. Zijn aversie tegenover de Vlaamse pers bewijst dat al enigszins. Dat de eigenaar van de polder zijn familiebezit niet wil opofferen, is begrijpelijk, maar natuurlijk kleurt deze sentimentele band zijn verhaal net zo goed. Iemand die heel bewust 6.000 bomen heeft geplant en met het werk van de boeren is vergroeid, zal dit alles niet graag zien sneuvelen ten gunste van - al dan niet gegarandeerde - vrije natuur.

De Cloedts eis dat de verschillende partijen tijdens onderhandelingen helemaal open kaart zouden spelen, is dan weer wereldvreemd en staat wars op het karakter van de mens en van iedereen die relaties onderhoudt, strategische beslissingen neemt, zaken doet, het eigenbelang niet schuwt.

Een principekwestie? Ook principes ontstaan meermaals uit eigenbelang. Als Hedwige niet aan De Cloedt had toebehoord, zou de baggeraar voor het behoud van dit stuk land geen strijdlust hebben opgebracht. Plus: de kans dat deze Franstalige zakenman zich ideologisch achter de dominant aanwezige Vlaamse christen-democraten uit het dossier schaart, of sympathie voor de groenen koestert, is zeer onwaarschijnlijk. Dus ook dat verschil in kleur speelt in zijn betoog mee.

Toch is er meer aan aan de hand. In Nederland hebben de publieke opinie én de bewindvoerders Gery De Cloedt in de loop der jaren herhaaldelijk 'een vorm van gelijk' gegeven. Nederland kreeg het moeilijk met de afspraak die in 2005 werd gemaakt. Ook Balkenende, die de overeenkomst mee ondertekende, kwam op deze ontpoldering terug. Hij vroeg zich af of er geen betere manieren waren om de natuur te redden.

Er werden alternatieven uitgestippeld, buiten Hedwige om. Spijt en twijfels kwamen aan de oppervlakte. Hoe kan het ook anders? Er is geen landschap te bedenken dat er Hollandser en idyllischer uitziet dan dat van Hedwige. Bovendien hebben Nederlanders, en met name Zeeuwen, hun specifieke relatie met land en water. Het gaat bij hen dus indirect, net als bij de Vlamingen, evenzeer om de verdediging van identiteit en nationale gevoelens.

Gery De Cloedt verwoordt het zo: "Onder water zetten. Ontpolderen. De taal zegt veel over een volk. Weet u dat ik, als ik met Fransen of Brusselaars over deze kwestie spreek, het woord 'ont-pol-de-rène' gebruik? Er is geen Franse term voor het onder water zetten van land, casser les digues ja, maar het zegt de mensen niets.

"Het is me opgevallen dat ook Vlamingen niet weten wat ontpolderen echt inhoudt. Hoeveel Vlamingen - en Franstaligen nog minder - kennen de betekenis van slikken en schorren? Terwijl Nederlanders niet zonder deze begrippen kunnen; de hele dynamiek tussen water en land zit in hun genen. Nederlanders weten bijzonder goed wat het voor hun persoonlijke levens betekent als gewonnen land weer aan de zee teruggegeven wordt, en als schaarse landbouwgrond verdwijnt."

800 miljoen

Allicht mede daarom dat Hedwige, in tegenstelling tot bij ons, bij de noorderburen tot een politiek gejojo leidde. Ontpolderen doe je daar niet zonder enig verzet, ook niet als de ecologie de begunstigde is, of zou zijn. Het werkwoord wekt emoties los.

Zogoed als de voltallige bevolking van Hedwige wilde niet weg. Ze kreeg publiekelijk steun van talrijke Nederlanders - onder wie meerdere Kamerleden - die de petitie 'Ontpolderen, Nee!' ondertekenden.

Maar naarmate de jaren vorderden, slabakte de zaak. Het verzet slabakte. Het politiek animo ook. De pers werd het dossier beu. Ook de regeringen raakten er niet uit. De opeenvolgende kabinetten van Balkenende en Rutte zeiden tien jaar lang 'ja' en dan weer 'nee' tegen de ontpoldering van Hedwige, of ze kozen nu weer eens voor gedeeltelijke onderwaterzetting en dan weer voor gehele. De Cloedt won drie keer een rechtszaak.

Vlaanderen - onder andere uit hoofde van Leterme - steigerde tegenover zo veel lamleggende wispelturigheid. Bovendien weet Vlaanderen heel goed dat het sterk staat: contractueel is vastgelegd dat Nederland aan ons 800 miljoen schadevergoeding moet betalen als de ontpoldering niet doorgaat - 800 miljoen is tien keer de prijs van de ontpoldering zelf: die zou 80 miljoen kosten. Wie zei daar weer dat Nederlanders geboren handelaars en onderhandelaars zijn?

Toen Nederland te lang draalde met het dossier, kwam ook de Europese Commissie tussenbeide. Europa maande de noorderburen aan tot actie. Een conflict tussen de twee landen dreigde. Er was druk van alle kanten. Vooral van de Antwerpse haven.

En er was/is die publieke gelatenheid: na tien jaar wordt niemand nog warm van Hedwige. De laatste beslissing is deze: de ontpoldering begint in 2016 en moet in 2019 voltooid zijn.

Gery De Cloedt: "Wat kan ik nog zeggen? Men kiest voor de ontpoldering omdat men geen problemen tussen de twee landen wil. Men kiest voor de uitbreiding van de haven onder het mom van natuurherstel. En als natuurherstel als argument niet meer volstaat, zal het met veiligheid zwaaien: als Hedwige niet ontpolderd wordt, loopt de stad Antwerpen gevaar.

"Mijn boodschap brengt geen zoden meer aan de dijk, dat weet ik. Het enige dat ik nu nog zal doen, is de komende zomermaanden in Hedwige doorbrengen, samen met mijn vrouw en mijn zonen. Want juridisch gezien is dit de laatste zomer. Al hoop ik nog steeds op een wonder.

"O ja. En zeg aan de Vlamingen dat ze nog een laatste keer in Hedwige komen fietsen. Kris Peeters heeft dan wel de toegangswegen tot deze polder afgezet, maar er is nog één doorgang, en geloof me, elke fietstocht is hier prachtig."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234