Zaterdag 19/06/2021

De laatste woorden van eeneenzame man

De biografie die Giovanni Tesio van Primo Levi had willen schrijven, raakte nooit afgewerkt. Levi's dood, in 1987, maakte het voornemen abrupt onmogelijk. De laatste gesprekken die Tesio voerde met de auteur van Is dit een mens, zijn alsnog uit. Pakkende lectuur.

Ik spreek je aan: onder die titel is bij Meulenhoff, dat van Primo Levi eerder ook het schokkende Auschwitz-relaas Is dit een mensuitgaf, een reeks ultieme interviews verschenen die de Italiaanse filoloog Giovanni Tesio van de auteur afnam.

De gesprekken werden opgenomen op 12 en 26 januari 1987 en 8 februari van datzelfde jaar. Ze gaan vooral over personen en feiten die er voor Levi toe deden, minder over existentiële bespiegelingen en hadden de grondslag moeten vormen voor een geautoriseerde biografie. Maar zover kwam het niet: luttele maanden later, op 11 april, maakte Levi, 67, een dodelijke val in het trappenhuis van zijn woning in Turijn.

De canon wil dat hij suïcide pleegde, al is de kwestie nooit helemaal uitgeklaard. Mogelijk stortte de auteur, die ook chemicus was, onder het effect van te veel antidepressiva naar beneden en was zijn dood een ongeluk.

Hoewel Primo Levi zijn doortocht door Auschwitz zijn leven lang torste en de gruwel nooit te boven kwam, was net dat schrijverschap een poging om de dood een hak te zetten. Levi liet geen afscheidsbrief achter en had nog meerdere afspraken gepland, waaronder een nieuw vraaggesprek met Tesio. InIk spreek je aangaat die de controverse discreet uit de weg, al kan op geen enkel moment uit de interviews worden afgeleid dat Levi van plan zou zijn geweest zelf een punt achter zijn leven te zetten.

Opgetekend werden de dialogen in het huis op de Corso Re Umberto 75, waar de auteur het gros van zijn naoorlogse bestaan heeft doorgebracht. Het decor was een sobere kamer, waar geen enkel ornament de feitelijkheid van het verhaal had kunnen aantasten. Nuchter, sec en ingetogen: zo klinkt ook Levi zelf.

En toch is het fijn, hartverwarmend zelfs, om als lezer naast hem plaats te mogen nemen. En hem, vermoeid als hij nochtans is, te horen vertellen over zijn jeugd, het opkomende fascisme, de jaren 30, zijn studies, de rassenwetten, de stille hoop dat het allemaal wel mee zou vallen en daarna, toch, zijn aanhouding, gevangenzetting en deportatie.

Veel van wat Levi hier vertelt - dat zegt hij ook aan Tesio - heeft hij in zijn boeken al geschreven. WieIs dit een mens of Het periodiek systeem gelezen heeft, zal namen en plaatsen herkennen.

Intieme details

Toch voegt dit (late) postume getuigenis intieme details toe: dat de auteur, los van wat later komen zou, een psychologisch moeilijke jeugd doormaakte, bijvoorbeeld. Levi was tenger gebouwd en klein van gestalte. Hoewel hij als tiener best sportief was en hele weekends bergen beklom, raakte hij de schaamte niet voorbij om meisjes aan te spreken.

"Ik leed afschuwelijk omdat ik bij al mijn vrienden zag dat die ervaring voor hen wel was weggelegd, dat ze zelfs seksuele ervaringen hadden." En dan is het hoge woord er alsnog kortstondig uit: "Tot zelfmoordgedachten toe."

Niet alleen met het andere geslacht waren zijn relaties moeizaam; ook die met zijn vader, een dominant heerschap dat met volle teugen van het leven genoot, was penibel. Levi trok zich op aan een niet te stillen honger naar wetenschappelijke kennis. Hij verslindt Darwin, denkt dat de toegang tot alle geheimen in de chemie besloten ligt, experimenteert thuis met zoutoplossingen en bestookt zijn leerkrachten aan het gymnasium met vragen waar zij, en dat weet hij, het antwoord niet op kennen.

Levi wordt chemicus en behaalt aan het begin van de Tweede Wereldoorlog zijn doctorstitel. Dan pas krijgen Mussolini's door nazi-Duitsland geïnspireerde rassenwetten greep op hem: hij is Joods en kan geen aanspraak maken op een carrière als academicus.

"Het gekste wat we konden verzinnen was dat ik mijn eigen laboratorium zou opzetten," vertelt Levi over die periode. "Ach, ik dacht toen: van het een komt het ander, we beginnen met een klein laboratorium en dan zien we wel wat we kunnen krijgen. Als het niet is wat ik al zei, stoffen voor analytisch gebruik, dan wel preparaten voor derden. In oorlogstijd waren zulke klussen wel te vinden."

Mussolini's vlucht uit Rome en de oprichting van de Republiek van Salò, in 1943, trekken een streep onder de - vergeleken met de situatie in Duitsland - relatieve berusting die de Italiaanse Joden tot dan toe hadden betoond. Levi gaat op de loop naar Aosta, sluit er aan bij een alpiene verzetsgroep maar wordt gearresteerd.

Over Auschwitz hebben hij en Tesio het vervolgens nauwelijks. Misschien was er schroom in het spel en wilde de interviewer Levi niet van meet af bezwaren met wat ongetwijfeld het kernstuk van de biografie zou zijn geworden. Duidelijk is bijvoorbeeld dat de auteur de dood van Vanda Maestro niet te boven is gekomen, een vriendin met wie hij aangehouden werd, en die Auschwitz niet overleefde. Meermaals geeft Levi aan dat hij liever niet op een kwestie doorgaat, of er niets nieuws over te melden heeft.

Hij was dan wel een gevierd schrijver, daar kwam het voor Levi niet op aan. Tot aan zijn pensioen was hij bij chemische bedrijven aan de slag. Een uiterst intelligent maar evengoed eenvoudig man was hij. Een eenzame mens vooral.

Levi: "Dit is toevallig een periode, de laatste twee, drie jaar waarin mijn vriendschappen doodbloeden."

Tesio: "Waarom dan?"

Levi: "Om verschillende redenen. Ik heb ook mijn eigen redenen, familiekwesties waardoor ik weinig meer de deur uit ga, en verder... mensen gaan dood of worden ziek, hebben geen belangstelling meer voor het leven... Dat hoofdstuk wordt langzaam afgesloten."

Dertig jaar deed Tesio erover om Levi's woorden te publiceren. Alsnog hebben zijn nazaten de toestemming gegeven. Ik spreek je aan is een kort, maar uiterst krachtig document geworden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234