Woensdag 27/01/2021

De laatste heiden

Keizer Julianus is vandaag welgeteld 1.650 jaar dood. Vanaf dan had het christendom vrij spel. De heidense historicus Ammianus Marcellinus tekende zijn verhaal op.

Mogen Koran- en Bijbelgelovigen de evolutietheorie onderwijzen? De Romeinse keizer Julianus kende al in 362 het antwoord: hij verbood leraren van de christelijke obediëntie Homerus en Vergilius te onderwijzen, wegens hun ongeloof in de oude goden. Een jaar later was de laatste keizer die het oprukkende christendom wilde terugdringen dood. De Syrisch-Grieks-Romeinse historicus Ammianus Marcellinus maakte de gebeurtenissen mee.

De vierde eeuw is voor Europa een kanteleeuw. Ze begint nog met hevige christenvervolgingen, maar al in 312 bekeert keizer Constantijn zich, een wereldgebeurtenis. Ruwweg 20 procent van de bevolking is op dat moment christen. Aan het eind van de eeuw wordt het christendom staatsgodsdienst.

Wat als op 26 juni 363 keizer Julianus niet dodelijk was gewond bij Bagdad? Was de nieuwe en volgens veel Romeinen arrogante, asociale en intolerante godsdienst alsnog gemarginaliseerd? Dat was in elk geval Julianus' ambitie, en hij pakte het strategisch aan. Door christelijke leraren uit het secundair en hoger onderwijs te bannen en door het afschaffen van 'verworven rechten' en subsidies streefde hij bijvoorbeeld naar de drooglegging van het christendom, dat Julianus overigens goed kende. Hij was als wees christelijk opgevoed en declameerde bijbelfragmenten uit het hoofd, ook uit de vier biografieën over de "bleke Galileeër" en zijn "theologiserende vissers".

De keizer pookte gretig de hevige twisten tussen christenen onderling op, maakte van kerken tempels, hield van pesterijtjes maar hield zich ver van vervolgingen, want zo produceerde je martelaren, had hij geleerd van voorgangers. En martelaren zijn propagandamachines. Julianus probeerde de sterktes van de vijand te kopiëren, zoals de strakke organisatie van de kerk en de sympathieke zorg voor de zwakkeren, maar tegen de hoop op een eeuwig, hemels leven kon hij in zijn bange tijden moeilijk optornen. Zelf hing de ascetische Julianus een polytheïsme met mystieke en magische trekjes aan en geloofde hij in voortekenen, zoals de meeste keizers. Tijdgenoten spotten met de exuberante dierenoffers van 'de stierverbrander'.

Gefnuikte ambitie

Twintig maanden is Julianus aan de macht geweest in de jaren 361-363, veel te weinig om zijn ambities waar te maken. (Voordien was de man als jonge generaal in onze streken actief, waar hij tot ieders verbazing met groot succes Germaanse invallen counterde. In Parijs hesen zijn manschappen hem op het schild, als eerste keizer ooit. Toen deed hij zich nog als christen voor.) Julianus moest in zijn korte keizertijd ook oorlog voeren tegen de gevaarlijke Perzen, wat hem finaal fataal werd, en de man had literaire en filosofische ambities: van alle Romeinse keizers weten we over hem het meest, ook dankzij andere informanten. De twintig keizerlijke maanden volstonden om van Julianus, bijgenaamd 'de Afvallige', in de latere en rijke beeldvorming respectievelijk een held of de baarlijke duivel te maken, twee karikaturen.

De heidense historicus Ammianus Marcellinus leefde in Julianus' tijd en maakte carrière in het leger. Hij was pro Julianus, zij het als kritische ooggetuige. Het beroepsverbod voor christelijke leraren verdiende volgens hem "onder eeuwigdurend zwijgen bedolven te worden". De consciëntieuze Ammianus is de veel minder bekende opvolger van de grote stilist en cynicus Tacitus, en volgens Piet Gerbrandy de enige historicus uit de late oudheid die "zich moeiteloos kan meten met grootheden als Sallustius, Livius en Tacitus". Zoals van Tacitus is van Ammianus maar een gedeelte van zijn werk overgeleverd, goed voor 600 Nederlandse bladzijden over de jaren 353-378. Ze eindigen met de slag bij Hadrianopolis, een van de zwaarste nederlagen voor de Romeinen ooit en een veeg teken van het naderende einde. Van Ammianus' 600 bladzijden gaan 350 pagina's over Julianus, een indicatie van diens belang in de ogen van Ammianus.

Daan den Hengst maakte na jarenlange studie de allereerste gedrukte Nederlandse vertaling ooit van Ammianus' bewaarde geschiedwerk. Dat is een daad van rechtvaardigheid voor een belangrijke auteur die het ongeluk had in de tot voor kort verdonkeremaande late oudheid te leven. De barokkerige, sterk filmisch schrijvende Ammianus, een Syrische native speaker van het Grieks, kán schrijven en doet dat met veel kennis van zaken. Dat blijkt uit zijn spannende actiescènes (er wordt wat afgevochten), de variatie op z'n Herodotus, de sfeer die hij schept, de levendige karakters en rake beschrijvingen, bijvoorbeeld over de morele crisis in het losgeslagen Rome: "In plaats van een filosoof haalt men een zanger in huis. (...) De bibliotheken blijven voor altijd gesloten, als graftomben. Men bouwt waterorgels en citers zo groot als rijtuigen. (...) Het is werkelijk verbijsterend te zien hoe duizenden en duizenden in koortsachtige spanning gespitst zijn op de afloop van de wagenrennen. Deze en dergelijke dingen maken het onmogelijk dat er in Rome iets gebeurt wat serieuze aandacht verdient." Ammianus is de laatste grote geschiedschrijver uit de Latijnse literatuur.

De vermeende laatste woorden van de erudiete, bloedserieuze en zachtzinnige Julianus, meer Grieks filosoof-missionaris dan Romeins keizer, waren: "Je hebt gewonnen, Galileeër." Ook de keizer stierf op z'n 33ste. Het blijft een kwellende vraag hoe Europa er zonder het triomferende christendom had uitgezien.

Ammianus Marcellinus, Julianus, de laatste heidense keizer. Nadagen van een wereldrijk, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 480 p., 39,95 euro. Vertaald en toegelicht door Daan den Hengst.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234