Woensdag 19/02/2020

Achtergrond

De kunst van het vluchten

'Wanderlust' van de Iraanse Maryam Najd, olie op doek.Beeld Maryam Najd

Kunstenaars die zelf hun thuisland ontvlucht zijn, proberen via hun werk grip te krijgen op de horror die ze achterlieten. Al wonen ze nu in New York, Antwerpen of Dubai, in hun werk woedt de oorlog verder. "Zonder mijn verscheurde roots zou ik heel andere kunst maken."

Een artiest kiest niet altijd zijn eigen onderwerp. Soms besluipt het je gewoon. Krijg je het niet van je afgeschud. Dan komen in een interview de woorden 'noodzaak' en 'urgentie ' boven.

Maryam Najd, schilderes met Iraanse roots, had eigenlijk andere plannen in haar hoofd voor haar nieuwe expositie bij de Antwerpse galerie Van De Weghe. Maar de eindeloze stroom aan beelden die de vluchtelingencrisis met zich meebracht, maakte iets in haar los. "Vrienden zeiden: 'Zou je dit wel doen? Het is zo confronterend.' Maar ik ontsnapte er niet aan."

Haar doeken zijn gebaseerd op reële, harde, journalistieke beelden, zoals wij elke dag te zien krijgen in kranten, op tv, op internet. Ontredderde mensen, aangespoeld, op een strand. "Het waren vooral die gezichten die me niet loslieten. Die expressies van pure angst en onzekerheid. Omdat ik die emoties herken."

Najd was een meisje van 13 in Teheran toen de Iraanse Revolutie haar leven omgooide. Een jaar later barstte de Iraaks-Iraanse oorlog uit die acht jaar zou aanslepen. "Ik herinner me de bombardementen op Teheran. Schuilen in de kelder. Een gapende krater waar de dag daarvoor nog een gebouw had gestaan. En elke dag beelden van oorlog en verwoesting op televisie.

"Mijn leven toen valt niet te vergelijken met wat kinderen in Syrië nu meemaken. Maar ik ken het gevoel. Het enige dat je wilt, is ergens veilig zijn. Een dag geen angst voelen."

Over het vroegere schilderwerk van Najd leek altijd een laagje vaseline te liggen, alsof haar beelden achter een sluier verborgen gingen. De toeschouwer moest zelf maar invullen wat het echte verhaal was. Maar het laagje mist is opgeklaard. "Dit thema duwde me in een andere richting. Er valt niks te verbergen. Dit is echt. Deze mensen verdienen het om bekeken te worden. Op televisie of internet passeren deze beelden zomaar. Door te schilderen, maak ik ze tijdloos. Je dwingt de toeschouwer om echt te kijken."

Een rode draad in de werken zijn de thermische dekens die in opvangkampen voor vluchtelingen worden gebruikt. Goud aan een kant, zilver aan de andere. "Op veel foto's sprongen die dekens in het oog, omdat ze esthetisch een heel mooi effect geven. De tegenstelling met het thema is zo treffend, omdat wij goud en zilver associëren met luxe en met glamour."

Dat ze schoonheid heeft gevonden in een lelijk onderwerp, is een van de mooiste complimenten voor Najd. "Maar ik merk tegelijkertijd dat dit commercieel minder evident is dan mijn ander werk. Dat het mensen ongemakkelijk maakt als kunst zo direct is. Maar ik vind dat je als artiest iets moet zeggen over de tijd van nu. Je kunt daarbij nooit je eigen achtergrond wegsteken."

Ai Weiwei plant een spierwitte vleugelpiano in de modder, in een vluchtelingenkamp op de grens van Griekenland en Macedonië.Beeld epa

De herinneringen aan oorlog gaan trouwens nooit weg, zegt ze, al is het meer dan twintig jaar geleden dat ze Iran verliet. "Angst kruipt in je lijf. Het wordt iets onderbewusts. Het geluid van vuurwerk met Nieuwjaar, bijvoorbeeld, maakt me nog altijd bang. Die luide knallen klinken als een bombardement."

Op een of andere manier is het ook een vruchtbare bodem gebleken voor creativiteit, zegt Najd. "Er is geen schoonheid zonder lelijkheid, geen dag zonder nacht."

En voor veel artiesten is het juist een kracht om een outsider te zijn, iemand die de wereld rond zich in vraag stelt. "Ik heb altijd het gevoel dat ik zoekende ben, dat ik tussen twee werelden zit. Zonder die verscheurde roots zou ik ongetwijfeld heel ander werk maken."

Waarschuwing

Dat telt zeker voor de nieuwe generatie artiesten die vandaag in turbulente omstandigheden hun geboorteland ontvluchtten. De Syrische Sara Shamma was een gevierd artieste, die zelfs een staatsieportret schilderde van de first lady, Asma al-Assad. Iets dat ze sinds de oorlog uitbrak nooit nog zal herhalen.

"Ik ben een ander soort kunstenaar geworden", vertelde ze aan de Britse krant The Independent. In 2012 ontsnapte ze samen het haar twee kinderen aan de dood, toen een bomauto vlak voor haar deur explodeerde. Sindsdien woont en werkt Shamma in Beiroet, waar ze bij familie in Libanon onderdak vond.

De World Civil War Portraits die ze tentoonstelde in Londen, tonen verwrongen gezichten, opengescheurde lijven, ingewanden en druipend bloed. Beelden die uit haar onbewuste komen, zegt ze zelf, maar wel hun oorsprong vinden in het oorlogsgeweld thuis.

"Dit gaat niet meer enkel over Syrië, het geweld is overal. Zeker nu de oorlog ook Europa bereikt. Ik wil dat mensen door mijn beelden echt begrijpen wat het is om in oorlog te leven. Dit moet een waarschuwing zijn." Een van haar schilderijen is een zelfportret, waar ze een schedel aait. "Ik wil die 200.000 doden op een of andere manier terug tot leven brengen. Wij moeten die slachtoffers in de ogen kunnen zien."

De Syrische graffiti-artiest Tammam Azzam plaatste - met Photoshop weliswaar - 'De kus' van Klimt op een volledig kapotgeschoten gebouw.Beeld rv
Zelfportret van de Syrische Sara Shamma. "Ik ben een heel ander soort kunstenaar geworden."

Een nieuw leven

De bloeiende kunstscene in Damascus van de jaren 90 en begin 2000 is vernietigd, maar leeft verder in versplinterde vorm door de Syrische kunstenaars die elders asiel hebben gevonden.

Zoals Sara Shamma in Beiroet, vond de Syriër Tammam Azzam onderdak in Dubai. Hij was het die in 2013 wereldwijd bekend raakte met zijn Freedom Graffiti: het beeld van een kapotgebombardeerde antieke façade met daarop De kus van Klimt. Het werd dankzij sociale media een van de eerste werken die aandacht vroegen voor de verwoesting van kunststeden in Syrië. Het was Photoshop trouwens, geen echte streetart zoals velen dachten.

Azzam probeert ondertussen een nieuw leven op te bouwen, maar op zijn nieuwe schilderijen die hij begin dit jaar voorstelde in zijn expo The Road, toont hij de ruïnes van thuis.

Het vluchtelingenthema inspireert ook artiesten die ver van oorlog of geweld onze ideeën over migranten en nationaliteit in vraag willen stellen.

De Belgische kunstenaar Francis Alÿs, die al bijna dertig jaar in Mexico-Stad woont, maakt al zijn hele carrière politiek getinte werken rond migratie en grensconflicten. Zo liet hij een lange rij kinderen vanaf de Spaanse en Marokkaanse kust het water in trekken, alsof ze elkaar tegemoet treden, met bootjes gemaakt van teenslippers in hun handen. Don't Cross the Bridge Before You Get to the River, heet het werk uit 2008, dat nu alleen maar relevanter en actueler werd als commentaar op de migrantenstroom in de Middellandse Zee.

Vorig jaar trok Alÿs naar een vluchtelingenkamp in Irak, waar hij workshops geeft en ook verder werkt aan zijn filmproject met spelende kinderen op de meest desolate, verwoeste plekken.

Provocerend

Dat de vluchtelingencrisis in beelden wordt uitgevochten, begrijpt de Chinese activist/kunstenaar Ai Weiwei als geen ander. Het publiek dreigt immuun te worden voor de beeldenstorm die ze elke dag te verteren krijgen, dus gooit hij zijn bekendheid in de strijd om het vluchtelingenthema onder de aandacht te houden. Door zijn haar te laten knippen in het vluchtelingenkamp in Idomeni, bijvoorbeeld, of door een vleugelpiano neer te planten in de modder zodat een vluchteling erop kon spelen. Een manier om vluchtelingen hun menselijkheid terug te geven, zo verklaarde hij.

Geen enkele artiest heeft zich zo expliciet op het vluchtelingenthema gestort, al is niet iedereen fan van zijn provocerende aanpak. Begin dit jaar poseerde Ai Weiwei als het driejarige Syrische jongetje Aylan Kurdi, levenloos op een strand. Goed voor aandacht en shares op sociale media, maar veel commentatoren noemden de stunt 'lui, goedkoop en smakeloos". 'Het is niet omdat het veel aandacht krijgt, dat het kunst is', schreef kunstcriticus Toby Fehily in The Guardian. 'En het betekent al zeker niet dat dit goede politieke kunst is.'

Ai Weiwei vertelde aan CNN dat niemand begrijpt hoe het is om zoals hij maanden tussen de vluchtelingen te leven. De tekst onder zijn Aylan-foto klinkt als een verantwoording. 'Ik ben niet geboren als artiest. Ik ben geboren als mens. Ik ben bezorgder over mensen dan over meningen.'

Wanderlust, Maryam Najd, nog tot 23 april in Galerie Vandeweghe

'Don't Cross the Bridge Before You Get to the River' van de Belgische kunstenaar Francis Alÿs.Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234