Donderdag 17/10/2019

De kunst van het grasduinen

LITERATUURGESCHIEDENIS. Soms loont het zeer de moeite in te zoomen op de relatie tussen romanpersonages en de mensen naar wie ze gemodelleerd zijn. Dirk Leyman bewees het in deze bijlage, en nu ook in een intrigerend boek.

Even een misverstand ophelderen. Dat Lezen, een gebruiksaanwijzing van Dirk Leyman voortkomt uit een artikelenreeks in deze boekenbijlage betekent niet dat de auteur of zijn uitgever de stukken snel snel van een omslag hebben voorzien om ze (net op tijd) te slijten op de Boekenbeurs.

In het katern kreeg Leyman voor zijn rubriek over romanpersonages een jaar lang elke week de achterpagina, die hij deelde met tekenaar Brecht Evens. In een vijftigtal afleveringen, waarvoor Leyman assistentie kreeg van Charlotte Van Hacht en Christophe Vekeman, maakte de lezer kennis met een eigenzinnige serie figuren, van D'Artagnan en Emma Bovary tot Tsjip en Maria Turner.

'Week na week zagen we ons geconfronteerd met een embarras du choix, zodat de keuze van de personages en boeken uit de Nederlandse en de wereldliteratuur bijna organisch groeide, soms met een link naar de actualiteit, soms ruim baan gevend aan pittige anekdotiek, een andere keer eerder inzoomend op het bijzondere proces waarmee auteurs de werkelijkheid een voetje lichten', lezen we.

Behalve voor de klassiekers was er plaats voor trouvailles en vergeten boeken die een tweede jeugd verdienen.

Essays in zakformaat

De krantenbijdragen waren het uitgangspunt voor het boek, maar Leyman heeft ze grondig gereviseerd en uitgebreid tot hartige essaytjes. Bovendien schikte de regisseur zijn personages alfabetisch en niet chronologisch, zodat we een privé-universum à la Georges Perec krijgen waarin zich de vreemdste ontmoetingen voordoen. Leyman wil in de eerste plaats prikkelen en inspireren.

Voor een reeks greatest hits met aanspraak op volledigheid moet je niet bij hem zijn. En elke ontdekking is een feest. Geef toe: wist u dat de Maria Turner waar u zonet wat verstrooid overheen hebt ge-lezen de hoofdrol speelt in Leviathan en door Paul Auster werd vormgegeven met kunstenares Sophie Calle in het achterhoofd?

Wat Leyman met deze essays in zakformaat doet, is een tour de force. Hij situeert elk boek en zijn schrijver in een ruimer kader, maar heeft ook oog voor de worsteling van die laatste met zijn personage: hoe hij het modelleert, hoe het zich verhoudt tegenover het origineel en hoe het de auteur weleens tot wanhoop drijft. Boon typeerde zijn Ondine uit De Kapellekensbaan als 'het snotjong dat nu al jaren mijn leven aan het stelen is, en zich niet wil voegen tot een fatsoenlijke romanheldin'.

Zo is elke bijdrage een mix van weetjes, wetenschap en wereldgeschiedenis. On-getwijfeld heeft Leyman heel wat mooi materiaal overboord gegooid, want vier of hooguit vijf boekbladzijden zijn snel gevuld. Een sterke selectie is dus het hal-ve werk, een goede balans tussen de har-de feiten en de anekdote een noodzaak.

Illustrator Brecht Evens doet dat trouwens ook, en met vergelijkbare zwier: in één kleurige prent moet de tekenaar de klus klaren. Maar waar Evens zich onbekommerd kan laten inspireren door de sfeer van de roman, moet Leyman verantwoording afleggen tegenover de literatuurkenners die hem zijn voorgegaan en die hij dankbaar (en af en toe uitputtend nauwgezet) citeert. Recensenten en critici zijn dwergen op de schouders van reuzen, en het is goed dat ze dat beseffen.

Warm maken

Eigenlijk doet de auteur in deze stukjes precies wat een vakbekwaam recensent vermag: nieuwsgierigheid wekken, signaleren en situeren, warm maken, een tip van de sluier oplichten, enthousiasme overbrengen, argwaan bevestigen of wegnemen, vooroordelen ontkrachten of bekrachtigen, uitdagen, doorverwijzen, eetlust aanscherpen.

Dat doet Lezen, een gebruiksaanwijzing volop: zin doen krijgen om het hele boek te lezen - of niet. Dat de titel van deze recensie geen ironische knipoog is maar een pluim, had u intussen begrepen.

Dirk Leyman, Lezen, een gebruiksaanwijzing, Uitgeverij Polis, 176 p., 24,95 euro.

Vanavond praat Dirk Leyman op de Boekenbeurs van 19.45 tot 20.30 uur met Pat Donnez over zijn boek (Geel podium). Ook Jan Maniewski schuift aan, de 82-jarige kleinzoon van Willem Elsschot die model stond voor het romanpersonage Tsjip. Tussen 21 en 22 uur signeert Leyman op de stand van Uitgeverij Polis (stand 105).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234