Dinsdag 27/10/2020

KunstJulie Cafmeyer

De kunst van Eva Hesse is als een big bang van de ziel

Poster van 'Eva Hesse'.Beeld rv

De Morgen laat zijn cultliefhebbers de film-, platen- of boekenkast uitspitten op zoek naar troostrijke klassiekers. Vandaag: columniste Julie Cafmeyer over Eva Hesse, de documentairefilm over de Duits-Amerikaanse kunstenares.

Een vriendin die sinds de quarantaine technisch werkloos is, sms’te me gisteren: “De quarantaine doet me deugd. Ik geniet als een klein kind van het leven. Ik doe de hele tijd waar ik zin in heb. Omdat er zo veel tijd vrijkomt stel ik me ook geen vragen bij wat ik doe, ik vel geen oordeel. Ik doe het gewoon.”

Ik antwoordde haar bemoedigend: “Hallelujah!” en dacht aan mijn zus, die gisteren in de WhatsApp-familiegroep een aquarel opstuurde van madeliefjes. Ze had nog nooit in haar leven geschilderd maar zei vol trots dat de vrije tijd iets nieuws in haar losmaakte, iets creatiefs. Mijn andere zus stuurde daarop een foto van een Indische olifant die ze aan de hand van nummertjes had ingekleurd, met als onderschrift: “Misschien minder creatief, maar wel meditatief!”

Ontdekken wat je graag doet zonder nut, zonder winstbejag, zonder eindproduct. Gewoon omdat het kan, omdat er tijd is, gestolen tijd.

Als er tijd vrijkomt, kijk ik vaak naar documentaires over kunstenaars. Kunstenaars hebben het beste excuus om alles uit het leven te halen. Hun enige taak is dat doen wat ze graag doen en ons dat tonen. Kunstenaars zetten mij aan om te leven, om te creëren.

Een van mijn lievelingsdocumentaires is de film die Marcie Begleiter maakte over de Duits-Amerikaanse kunstenares Eva Hesse. Aan de hand van dagboekfragmenten en briefwisselingen komen we te weten hoe de kunstenares ondanks veel zelftwijfel en blokkades tot haar unieke creatieproces kwam. Dit mede dankzij haar beste vriend Sol Lewitt, die in een brief schrijft dat ze zo nu en dan dan ‘Fuck you’ tegen de wereld mag zeggen. Er gebeurt zoveel buiten ons om dat het goed is soms de controle te lossen en te ontdekken waar je meest diepe, verborgen buikgevoel je naartoe brengt.

Ga voor de nonsens

Wie nu aangestoken is om zelf te creëren maar wordt overladen door remmende gedachten als: ‘Ja, maar ik kan dat niet’, raad ik nog meer brieven van Sol Lewitt aan. Hij schreef de meest troostrijke en stimulerende brieven in de wereldgeschiedenis. Als Eva Hesse hem zegt dat het haar nog steeds niet lukt goed werk te maken, zegt hij dat wie wil creëren, bereid moet zijn om te mislukken, om slecht te zijn. Ga voor de nonsens. Nog gekker, nog grootser, nog mysterieuzer.

You must practice being stupid, dumb, unthinking, empty. Then you will be able to DO.

Eva Hesse wint aan vertrouwen en maakt minimalistische, surreële sculpturen en schilderijen die doen dromen. Haar werk biedt troost omdat het de vrijheid biedt te associëren. Ze nodigt ons uit in haar universum van getransformeerde materialen, felle kleuren en nieuwe verbindingen. Haar werk is als een big bang van de ziel. Creaties ontploffen letterlijk tot buiten de kaders. Ze steekt me aan met levensvreugde omdat elk werk vanuit een radicaal plezier gemaakt is. Het maakproces was het werk, wat overbleef niet meer dan een restant. Ze wil voorbijgaan aan wat ze weet en kan weten. De kunstenaar is niet verantwoordelijk voor het resultaat, zelfs niet voor een betekenis, ze is alleen verantwoordelijk voor haar maakproces en haar bevrediging daarin.

Persoonlijke crises

Dat plezier kwam er niet zomaar, het was mede door persoonlijke crises dat Eva Hesse in beweging werd gezet om te creëren. Als kind vluchtte ze tijdens de Tweede Wereldoorlog uit Duitsland omdat ze Joods was, haar moeder pleegde zelfmoord en ze moest zich bevrijden uit een huwelijk met een alcoholist. Haar werk en haar toewijding redden haar uit haar verdriet. Ze sublimeert zichzelf niet als de lijdende kunstenaar, maar probeert zichzelf door kunst uit haar lijden te verlossen. Haar kunst helpt haar om – ondanks alles – door te gaan.

En dan wordt ze plots duizelig en wordt ze geteisterd door verschrikkelijke hoofdpijn. Het noodlot slaat toe. Eva Hesse krijgt op haar 34ste te horen dat ze een hersentumor heeft en niet meer lang zal leven. Ze blijft koppig doorwerken, als enige remedie. In die tijd maakt ze haar meesterwerk Untitled Rope. Ze doopt koorden in latex en hangt ze op in een constructie waarbinnen de koorden dankzij de zwaartekracht zelf hun weg banen. 

'Zonder titel' (1969-1970) van Eva Hesse.Beeld Estate of Eva Hesse; courtesy Hauser & Wirth.

Het werk wordt een choreografie waarin de kunstenaar de controle lost. Ze bepaalt niet meer zelf wat er gebeurt, de koorden vinden zelf een weg, een eigen richting. Things to allow, things to happen. Koorden verbinden en vermenigvuldigen zich. Net zoals ze zichzelf moet overgeven aan de groei van haar tumor, doet ze dat in haar werk. Ze toont hoe je door totale overgave om kan gaan met een catastrofe. Tot haar dood werd ze overmand door een oncontroleerbare drang om kunst te maken.

In deze coronacrisis wordt velen gevraagd juist niets te doen. Blijf binnen. Wacht, zet de tijd uit. Het is troostrijk dat in lege momenten tijd vrijkomt waarin je kunt reageren op een impuls, iets in ons, een honger, een stroom, die we ruimte kunnen geven. Weliswaar tussen vier muren, maar toch: toewijding aan datgene wat is, wat er kan zijn. Iets laten gaan, zoals het wil gaan. Iets dat nog niet bestaat. Een idee waar jij zin in hebt. Op een geheel eigenzinnige manier. Spelen als een kind. Een ode aan het feit dat we leven. Dat kan een meesterwerk zijn, een experimenteel recept, een over the top kitsch boeket of een extatische dans. Desnoods een kleurplaat. Het hoeft niet per se creatief te zijn, bekijk het als iets meditatiefs.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234