Vrijdag 24/09/2021

De kroon weegt zwaar

Na Beatrix en Albert besluit nu ook de Spaanse koning Juan Carlos vervroegd af te treden. Een domino-effect van abdicaties doorheen Europa? 'Beatrix heeft duidelijk iets in gang gezet.'

De Europese koningshuizen lijken een generatiewissel te hebben ingezet. In achttien maanden tijd zijn drie vorsten - Beatrix, Albert en nu Juan Carlos - vrijwillig afgetreden om plaats te maken voor hun zoon. Niet alleen doet de korte opeenvolging van abdicaties de wenkbrauwen fronsen, wie de drie toespraken bij de aankondiging van de troonsafstand naast elkaar legt, ziet al snel een blauwdruk.

Zo motiveerde de Nederlandse koningin Beatrix in januari 2013 haar aftreden "vanuit de overtuiging dat de verantwoordelijkheid voor ons land nu in handen van een nieuwe generatie moet liggen". Onze koning Albert II volgde zes maanden later met de mededeling "dat het ogenblik is aangebroken om de fakkel aan de volgende generatie over te dragen". Gisteren beaamde Juan Carlos "de rechtvaardige wens bij een nieuwe generatie om een leidende rol op zich te nemen".

Daarnaast spraken ze alledrie hun volste vertrouwen uit in de kroonprins en zijn echtgenote, en betuigden ze hun dankbaarheid omdat ze hun volk zo lang mochten dienen.

Kruisbestuiving

Toeval? Natuurlijk verschilt de nationale context bij elke troonsafstand. Zo kon Beatrix inpikken op de door haar grootmoeder gestarte traditie om de fakkel levend door te geven aan de kroonprins(es), verwees Albert nadrukkelijk naar zijn hoge leeftijd en kampt de Spaanse monarchie de laatste jaren met wel heel hevige kritiek (zie kader).

Maar Beatrix toonde aan dat een troonsafstand niet louter mogelijk, maar zelfs wenselijk is. "Toen Beatrix het had over de nood aan een nieuwe generatie, was dat een boodschap voor haar Europese collega's. Ze heeft een einde gemaakt aan het idee dat monarchen bij de gratie gods tot hun dood op de troon zitten", weet de Nederlandse royaltywatcher Cees Wijburg.

Niet alleen is het aantal Europese monarchen beperkt, tot een zekere graad zijn ze onderling allemaal familie, wat een koninklijke kruisbestuiving van ideeën alleen maar versterkt. "Die mensen ontmoeten elkaar regelmatig, op informele basis. Bovendien steken de kabinetschefs van alle vorstenhuizen twee keer per jaar de koppen bij elkaar om de violen te stemmen. Allemaal best georganiseerd, eigenlijk", aldus Wijburg.

Symbool

Elke monarchie, eeuwenoud of relatief jong, balanceert op het breukvlak tussen continuïteit en verandering. Ze biedt een stabiele link met het verleden, maar houdt tegelijk de belofte in op een betere toekomst voor een maatschappij die vorsten steeds minder kunnen sturen. Vorsten regeren wel, besturen doen ze alsmaar minder.

Toch nemen hun belang en hun populariteit niet af. "De constitutionele monarchie is in de 19de eeuw in het leven geroepen als symbool van de nationale eenheid. Dat is niet veranderd", stelt professor nieuwste geschiedenis Gita Deneckere (UGent). "Ze is een van de meest stabiele instellingen, hoe irrationeel die populariteit ook lijkt. Ook al blijft ze een anachronisme, net daarom is de monarchie misschien een houvast in deze onzekere tijden."

Ook Cees Wijburg meent dat het versterken van de nationale identiteit meer dan ooit de kerntaak vormt van de nieuwe generatie vorsten. "Het volk en de samenleving zijn veranderd, hun rol en hun communicatie kunnen dus niet anders dan volgen. Kijk eens naar hoe makkelijk Willem-Alexander zich laat toespreken in het openbaar, of hoe jullie koning Filip moeite doet om zich als normaal voor te doen. Dat was vroeger ondenkbaar."

Voor de Spaanse kroonprins Felipe wordt het in elk geval geen walk in the park. In de voorbije negentig jaar telde Spanje twee republieken en één dictatuur, met amper de helft van de tijd een koning op de troon. Juan Carlos mag dan krediet krijgen omdat hij de democratie na Franco heeft bestendigd, de dalende populariteit van de Spaanse monarchie in een intern verdeeld en economisch fel verzwakt land maakt de uitdaging voor Felipe loodzwaar. "De troon is een vergiftigd geschenk. Als de impopulariteit blijft voortduren, komt de monarchie echt wel in gevaar", aldus royaltywatcher Brigitte Balfoort.

Wie is de volgende in rij? De Britse koningin Elisabeth lijkt alvast van geen wijken te weten. Haar zoon Charles is nu al 64 jaar troonopvolger en intussen vader en grootvader van twee andere erfgenamen op de Britse troon.

"Ik zet een goede fles wijn in op de nu 74-jarige Margaretha van Denemarken", gokt Wijburg.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234