Vrijdag 26/02/2021

De kracht van verlamming

De Vlaamse socialisten zijn, echt waar, druk bezig met een indrukwekkende vernieuwingsoperatie. Maar over al die goede voornemens hangt een loden deken van verlamming, want niemand weet wie de voorzitter zal zijn die de nieuwe sp.a mag gaan leiden.

Woensdagavond, televisieavond. In Tegen de sterren op, op VTM, zit een aardige sketch over de Kamer. Prominent in beeld: de imitatieversies van Siegfried Bracke (N-VA), Charles Michel (MR), Kristof Calvo (Groen), Maggie De Block (Open Vld), Kris Peeters en Wouter Beke (CD&V). En ook één socialiste: Laurette Onkelinx (PS). Van sp.a wordt niemand belangrijk genoeg geacht om belachelijk te maken.

Vervolgen we met het Gala van de gouden schoen, zelfde zender. Op het podium zien we premier Charles Michel, in de zaal blinken Wouter Beke, Ben Weyts (N-VA), Sven Gatz (Open Vld) en Meyrem Almaci (Groen). Misschien waren er ook sp.a'ers aanwezig - KRC Genk-directeur Patrick Janssens telt niet mee - maar dan achtte de regisseur hen niet interessant genoeg om in beeld te brengen.

Op een tv-avond kun je geen analyse bouwen, maar ook de meest loyale partijsoldaat zal toegeven dat er snel veel veranderd is voor de sp.a. Uitgerekend deze partij pronkte tien jaar geleden nog met een hofhouding van politieke vedettes, met eerst de Teletubbies rond Steve Stevaert en vervolgens de ambitieuze vrouwenlichting met Freya Van den Bossche, Caroline Gennez en Kathleen Van Brempt.

Als Bruno Tobback morgen speecht in de universiteitshal in Leuven, waar de sp.a haar nieuwjaarsreceptie geeft, zal hij uitkijken op een reeksje bekende partijgenoten, maar allen zijn ze versleten geraakt door een kwarteeuw regeringsdeelname (met korte federale onderbreking na 2007). Op één man na: oud-staatssecretaris John Crombez. Dat is dan weer de man die nu al bekendmaakte dat hij Tobback zal uitdagen voor het partijleiderschap.

Jaloers op Calvo

De Vlaamse socialisten hebben vele problemen, en een tekort aan nieuw talentvol personeel is er daar één van. Een "onrechtvaardige framing", noemt voorzitter Tobback die opmerking. In zijn eigen partij wordt niettemin met afgunst gekeken naar intieme concurrent Groen, dat met Meyrem Almaci en Kristof Calvo twee jonge, gretige maar nu al gezaghebbende spitsen het veld instuurde. Hoe hard in de fracties ook gewerkt wordt, meer dan één partijtopper bekent ootmoedig: "Zulke mensen hebben wij vandaag niet in voorraad."

Geen toeval, zegt Wim Vermeersch, hoofdredacteur van het progressieve tijdschrift Samenleving en politiek. "Dit is niet de schuld van Bruno Tobback, maar van een verwaarloosd personeelsbeleid van jaren. Alle energie is al die tijd naar de regering gegaan. De partij kon nog wel een paar bollebozen vanaf de kabinetten lanceren, genre Crombez of Jan Cornillie (die nu de studiedienst leidt, BE), maar jonge linkse gasten met de gave van de verontwaardiging trekken naar Groen."

Erger: die tendens wordt weerspiegeld in de verkiezingsresultaten. Stembusgang na stembusgang trekt de sp.a minder kiezers onder de 26 aan. Nooit was het zo dramatisch als op 25 mei. Verkiezingsonderzoek biedt een verklaring: de partij hield door haar sociaal-economisch behoudende koers meer dan stand in de doelgroep van kwetsbare, lager opgeleiden, maar verloor alle contact met haar jonger, stedelijk publiek met meer post-materiële bekommernissen.

Die jongere, optimistischere kiezers trokken naar maatschappelijk geestdriftigere partijen als Groen, Open Vld of zelfs, horreur, de N-VA. 'De motor van vooruitgang', noemt die laatste partij zichzelf tegenwoordig. Een provocatie: het idee van 'progressie' wordt zomaar van onder de neus van de progressieven weggegrist. De socialisten zijn, om het met de oude Stevaert te zeggen, weer "de partij van de zieken en de gebrekkigen" aan het worden.

Kom terug, Steve

Steve Stevaert. De naam valt nu al voor de tweede keer. De sp.a is het plotselinge vertrek van haar populaire leider uit de actieve politiek (in 2005, en in 2009 definitief) nooit te boven geraakt. Het imago van de Limburger mag dan bezwadderd zijn, binnen de partij leeft nostalgie naar zijn tijdperk. Op zijn smalst was 'Steve Stunt' de man van de ideetjesfabriek, ten gronde wist hij de ideologie wel te verdiepen ('gratis' is gewoon een mooier woord voor herverdeling) en te verbreden met precies die thema's die jonge middenklassers aantrekken. Ook dat was gewoon een stokoud links recept: 'The worker must have bread, but she must have roses, too.'

Stevaert zelf komt nooit meer terug, maar zijn erfenis wordt weer afgestoft. 'Geluk' en 'duurzaamheid' zijn niet toevallig de kernwoorden van de inhoudelijke vernieuwingsoperatie die Freya Van den Bossche voorbereidt. De termen geven een typisch Stevaertiaanse twist aan bekende politieke concepten - welzijn en leefmilieu.

Daarover ging het ook al in de voorbije verkiezingsprogramma's van de sp.a. Alleen, niemand merkte het op. "Als de kiezer zegt dat je er niet mee bezig bent, dan ben je er niet mee bezig. Punt", luidt het eerlijk in de partijtop. "We moeten ons weer het frisse optimisme van de kartelperiode toe-eigenen."

"Het was ook nooit de bedoeling om de hele campagne op te hangen aan het behoud van de sociale zekerheid en de index", legt voorzitter Bruno Tobback uit. "In de nieuwe beginselverklaring van de partij, na het ideologisch congres van Leuven, zitten al die nieuwe waarden. De omstandigheden hebben ertoe geleid dat de campagne volledig naar de socio-economische thema's is gekanteld."

Omstandigheden, waarvoor meer dan één hoge partijgenoot de voorzitter mede verantwoordelijk acht, omdat hij te gretig en te eigenzinnig dat ene spoor bewandeld heeft. Maar ook niemand anders in de partij is in staat gebleken om het discours te verleggen. En dus bleven de congresteksten dode letter, alweer. Het is de reden waarom oud-minister Ingrid Lieten momenteel de provinciale afdelingen afsjokt met plannen om ook de structuur van de partij wendbaarder en sterker te maken. Haar van bij De Lijn geërfde managerstaal vol veranderingsprocessen en trajectbegeleidingen doet pijn aan menig rood oor. Toch leeft het besef dat de vermolmde commandostructuur van de partij enig nazicht kan verdragen.

Stilletjes kapotgaan

Dus ja, de sp.a is een partij 'onder constructie'. Achter de schermen wordt vergaderd, en vervolgens nog meer vergaderd. Maar altijd met de handrem op. Dat, met name in het partijkader, niet iedereen welgezind de hand aan de ploeg slaat, blijkt op het partijbureau.

De aanwezigheidslijsten van die bureauvergaderingen zijn nogal, euh, kort. De voorzitter is er uiteraard, de fractieleiders komen ook, evenals de oud-ministers, maar voorts wordt gretig gezocht naar excuses om op maandagochtend niet naar de Grasmarkt te moeten komen. Sinds de in de pers ruim uitgemeten ijselijke conflicten op het partijbureau tussen Tobback en een groot deel van de rest van de partijtop over de vraag om de voorzittersverkiezingen te vervroegen, blijven vele sp.a-bureauleden liever uit de buurt.

Niet dat de sfeer momenteel slecht is - er is gewoon geen sfeer. Kijk naar de eerste banken in het Vlaams Parlement: fractieleider Crombez en voorzitter Tobback zitten er naast elkaar. Uit hun onderlinge lichaamstaal blijkt broederlijkheid noch nijd. Van interactie is immers amper sprake. De protagonisten zelf - Tobback, Crombez, Van den Bossche, Lieten - kunnen wel om met die gewapende vrede, jongere middenkaders knappen er op af.

"Het is erger dan ooit", meent een parlementslid, met zeer bedrukte stem. "De toppers doen alsof er niets aan de hand is, maar het wantrouwen giert hier door de gangen. Iedereen moet een kamp kiezen. Politiek doen we het niet eens zo slecht, maar menselijk gaan we stilletjes kapot aan de vete."

De vete is nochtans niet van plan om snel weg te gaan. Pas in juni houdt de sp.a voorzittersverkiezingen, en wordt duidelijk wie het mandaat krijgt van de leden om de nieuwe partij te gaan leiden. "Een groot risico", waarschuwt politicoloog Carl Devos (UGent), kenner van vele kamertjes in het socialistische huis. "De nieuwe voorzitter zal niet nog eens een halfjaar kunnen vragen om in te lopen. Hij zal er meteen moeten staan, met de partij die hij dan in handen krijgt."

Wat doet Bruno?

Dat een partij zichzelf in vraag stelt, is niet kwaad, weet Devos, maar sp.a laat wel kostbare tijd verloren gaan. "Hun oppositiewerk is, zeker in Vlaanderen, niet onaardig, maar je kan niet zeggen dat de sp.a vol gekapitaliseerd heeft op die golf van verontwaardiging over centrumrechts. Je ziet die golf nu al wegebben, en de kans is groot dat tegen dat de sp.a er dan eindelijk staat, de regeringen al lang definitief vertrokken zijn."

In februari gaat de interne voorzitterscampagne van start, in juni mogen de leden hun leider verkiezen. Hoe de strijd zal verlopen? Niemand die het weet. John Crombez is kandidaat-voorzitter, bevestigt hij. "Ja, ik weet dat ik vroeg in de race gestapt ben, maar als je in elk interview dezelfde vraag krijgt, kun je maar beter eerlijk antwoorden." Verder wilde Crombez geen commentaar kwijt over de toestand. We contacteerden overigens ook een vijftiental andere sp.a-mandatarissen. Geen van hen wilde on the record reageren.

En verder? "Weet gij wat Bruno gaat doen?" Iedereen in de partijtop stelt dezelfde vraag. "Wilt gij het hem eens vragen?" Graag. "In februari zal ik bekendmaken of ik kandidaat ben of niet", zegt Tobback, desgevraagd.

Wie zijn woorden probeert te decoderen, moet besluiten dat de zittende voorzitter op zijn minst geneigd is om zijn leidersplaats te verdedigen. "De voorzitterskwestie speelt momenteel niet. De groenen hebben hun voorzitter ook verkozen met 60 tegen 40 procent in een spannend duel. Daar wordt nu ook niet over een verscheurde partij gesproken." Anders gezegd: Tobback is niet bang van een rechtstreeks duel met uitdager Crombez (en eventueel nog een derde spookkandidaat).

Einde niet in zicht

Het punt is: zijn partij is wel bang. Met reden. Voorzittersverkiezingen zijn in de meeste partijen open voor alle leden, maar een rechtstreeks duel tussen een uittredende leider en een uitdager is zeldzaam. Als interimvoorzitter kregen Bart Somers (Open Vld versus Jean-Marie Dedecker), Jo Vandeurzen (CD&V, versus Pieter De Crem) en Caroline Gennez (spa. versus Erik De Bruyn) een pittige tegenkandidaat. Dat leidde telkens tot diepe interne bloedingen, en bij sp.a en Open Vld zelfs tot afscheuring.

En dat ging dan nog om interimarissen, die zichzelf voor het eerst aan de leden aanboden. In 2000 daagde Geert Bourgeois Patrik Vankrunkelsven uit voor het VU-voorzitterschap. Bourgeois won, maar de VU spatte vervolgens, in fases, uit elkaar. Het einde van de sp.a wordt niet meteen verwacht na juni, maar de angst voor wat de komende maanden gaat gebeuren, verlamt de werking. Angst voor een lange, verscheurende campagne van gestook en geruzie. Angst dat John Crombez een hopeloos verdeelde partij erft. Angst ook dat Bruno Tobback het toch weer haalt.

"Ik ben Tobback zo beu als koude pap", zegt een jongere mandataris. "Als hij blijft, dan zal ik mijn engagement herbekijken." Hij is niet de enige in de groep dertigers en veertigers in de buik van de partij. De door Tobback geslagen wonden zijn erg diep. "Eerst moet Bruno weg, dan kunnen we de vernieuwing doorzetten", analyseert een meer ervaren stem. En wat als Bruno niet weggaat? "Tja, dan, euh..."

West-Vlaming Crombez mag dan wel de overduidelijke favoriet zijn van een meerderheid binnen het partijkader, verloren is de koers nog niet bij voorbaat voor Tobback. De sp.a is een lastig te beoordelen partij, met een sterke hiërarchische loyauteit aan de chef. En ook al stribbelen de kaderleden tegen, het is niet uitgesloten dat de gewone leden toch gewoon weer het vertrouwen geven aan de uittredende voorzitter. Zeker niet als die Tobback heet, zoals die andere chef uit Leuven, naar wiens mild despotisch leiderschap de partijbasis zo hartstochtelijk terugverlangt.

Straks is het 2018

Hoe dan ook, de nieuwe/oude voorzitter zal geen volle vijf jaar krijgen om een nieuwe stempel te drukken. Een jaar is al verloren, pas in 2016 denkt de partij weer op volle kracht te kunnen marcheren, en twee jaar later zijn er dan al gemeenteraadsverkiezingen. Plots klinkt 2018 erg nabij.

Voor geen enkele andere partij zijn die lokale verkiezingen zo cruciaal als voor de socialistische. Het is niet minder dan de leefbaarheid van de sociaal-democratie als volwaardige politieke stroming in Vlaanderen die op het spel staat in 2018. Vaagt centrumrechts na Antwerpen, Vlaanderen en België links ook weg uit de lokale besturen?

Je moet niet in complotten geloven om te beseffen dat dealmakers van CD&V, Open Vld en N-VA zullen pogen om lokaal ook wat meer coalities te smeden met de Zweedse kleur. Lange tijd kon de sp.a tegenwicht bieden vanuit de steden, maar dat beeld is mettertijd vertroebeld geraakt. Antwerpen ging in 2012 al voor de bijl van De Wever. De ambitie leeft bij sp.a om in 2018 terug te slaan, maar nergens anders moet de partij haar jarenlange bestuursdeelname zo fel uitzweten als in de Scheldestad. Veel van de voorstellen waartegen nu oppositie moet gevoerd worden, blijken een voortzetting te zijn van het geslachtsloze centrumbeleid van Patrick Janssens - tot zelfs de ontmoediging van imagoverlagende winkels toe.

In Antwerpen rijpt het besef dat niet alle pionnetjes juist staan opgesteld. Relatieve nieuwkomer Yasmine Kherbache kreeg er zowel de leiding van de lokale partij als van de oppositie in de gemeenteraad in handen geduwd. De consensus groeit om Kherbache - een van de weinige nieuwe sp.a-gezichten met nationaal appeal - wel te handhaven als politieke leider in de fractie, maar om het partijleiderschap door te schuiven. Een bestuurders-type als Monica De Coninck schuift in beeld.

In de twee andere stadsbolwerken, Gent en Leuven, nadert het einde van een bestuurscultuur. Zowel Daniël Termont als Louis Tobback houdt er ten laatste in 2018 mee op. Over hun opvolging is nog niets beslist. In Gent kijkt iedereen, uiteraard, naar Freya Van den Bossche. Gunt Termont haar (of een ander) een inlooperiode voor 2018, of juist niet?

In Leuven is schepen Mohamed Redouani de vaakst genoemde opvolger voor Louis Tobback, maar de mist over het post-Tobback-tijdperk is dik. Zoon Bruno bleef tot dusver weg uit de lokale politiek, maar inzichten kunnen voortschrijden, zeker als hij voorzitter af zou zijn na juni. Leuven is sowieso een pijnpunt. Nergens anders kreeg de sp.a op 25 mei zo zwaar op haar doos als in het arrondissement van de voorzitter en zijn vader.

Het is daar, in Tobbacks eigen Leuven, dat de sp.a morgenochtend verzamelen blaast voor een nieuwjaarsdronk. "Een sympathieke steun in de rug voor het arrondissement dat de zwaarste klap kreeg op 25 mei", zegt een partijgenoot cynisch over die locatie.

Bruno Tobback zal er nog eens flink tekeergaan tegen de Vlaamse 'factuurregering' en de federale regering die de rijken beschermt. Er zal warm applaus zijn, en Stella van het vat. Maar met het ledigen van de vaten zal de vertwijfeling terugkeren. "Wij zijn niet wanhopig, alleen een beetje gefrustreerd", zegt een ervaren partijman. "Was het maar al juni. Weet gij trouwens wat Bruno gaat doen?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234