Vrijdag 03/12/2021

De Koude Oorlog in het dagelijkse leven

Expo Cold War Modern: Design1945-1970 toont hoe strijd tussen Oost en West kunst en design beïnvloedde

In 1959 voerden Nixon en Chroesjtsjov een... 'keukendebat'. De Amerikaanse president en de Sovjetleider vochten daarbij als kemphanen over wie de grootste (grootmacht) had. Ook in het dagelijkse leven woedde de Koude Oorlog. Dat toont de intelligente tentoonstelling Cold War Modern: Design 1945-1970 in het Londense Victoria & Albert Museum.

door Eliane Van den Ende

londen l Voor Expo 58 in Brussel kreeg de Zwitserse architect Le Corbusier van huishoudtoestellenfabrikant Philips de opdracht een paviljoen te bouwen. Met zijn assistent Iannis Xenakis en componist Edgar Varèse construeerde de modernist een puntige tent waarin hij bewegende beelden projecteerde. De merkwaardige film met kleur- en lichteffecten schetste de menselijke evolutie van Duisternis tot Ochtendgloren. Vijftig jaar na datum is deze beeldenstorm nog altijd verbazend. Waarom kregen wij dit tijdsbeeld niet te zien in al die voorbije 'gedenkenissen' van Expo 58?

De film, afkomstig van het Philipsarchief, is voor de tentoonstellingsmakers een statement: de dualiteit van de naoorlogse periode tussen angst en hoop, tussen nucleaire dreiging en verbetering van de wereld door kernenergie. De opdeling van de wereld na 1945 in een kapitalistisch westelijk blok en een communistisch Oostblok veroorzaakte heel wat spanningen die ook kunstenaars beroerden. Picasso trok naar Warschau en tekende er een vredesduif op een handdoek. Ossip Zadkine maakte, bij zijn terugkeer naar Europa, een monumentale sculptuur voor het platgebombardeerde Rotterdam. Het 6 meter hoge beeld is - nog altijd - een menselijke krijs maar ook een reiken naar de hemel.

De Amerikaanse ingenieur Buckminster Fuller bedacht een 'geodesic dome', een koepel geconstrueerd uit driehoeken en overdekt met doorzichtig glas of plastic. Eind jaren vijftig wou hij daarmee nog Manhattan overkoepelen zodat iedereen in december op een terras koffie kon slurpen. In 1962, met de Cubacrisis, transformeerde dit utopisch grapje zich in een bedachtzame bescherming tegen de oorlogsdreiging. De dome van Fuller werd wel opgetrokken voor de Internationale Handelsbeurs in Kaboel (Afghanistan) en later voor de wereldtentoonstelling in Montréal, waar ze nog altijd staat. Fuller met zijn maffe en eigengereide ideeën, werd een goeroe voor de hippiebeweging maar zijn structuren werden wel opgezet en gebruikt door de Amerikaanse zee- en luchtmacht.

En zo zijn er wel meer militaire uitvindingen die hun weg vonden naar het dagelijks leven. Ray Eames, de vader van de bekende designstoelen, bedacht in 1941-'42 houten spalken voor gewonde soldaten. Deze gebogen beenbedekkingen waren zoveel handiger dan de metalen verstevigers maar na de oorlog werd deze techniek om dunne houten planken te buigen ook aangewend in de meubelindustrie. En de zetels die Eames bedacht voor de cockpits in militaire vliegtuigen, werden achteraf gerecupereerd in de huiskamers.

Ook Messerschmitt, het Duitse bedrijf dat na de oorlog verbod kreeg om nog vliegtuigen te bouwen, recycleerde zich tot autobouwer. Vandaar dat in de olijke driewieler de chauffeur als in een glazen cockpit zit. Zelfs Vespa, het beroemde jongerenvehikel van de jaren zestig en zeventig, heeft een militair verleden. De scooter was aanvankelijk een vervoermiddel voor gestrande parachutisten en na de oorlog werd er met geld en steun van het Amerikaanse Marshallplan een nieuw 'mobiliteitsbedrijf' opgericht.

In die vooruitgang van de mensheid liet ook het Oostblok zich niet onbetuigd. De P70 coupé was een vroege sportversie van de Trabant. Een hebbeding met een koetswerk van plastic! Metaal, geïnspireerd op de ruimtevaart, verbuigt niet alleen de Franse modeontwerper Paco Rabanne, maar ook de Tsjechische Eva Fiavola. Onvervalste vintage is ook een van de eerste grappige, plastieken gele of rode kuipzeteltjes van Roman Modzelewski uit Polen.

Kuipjes, 'baarmoederzetels', grotachtige holen als woningen... de naoorlogse designvormen lijken een (virtuele) bescherming te willen bieden tegen een angstpsychose. Ook al stak Stanley Kubrick er in zijn fantasiefilm Dr. Strangelove de draak mee. Spionagegadgets als uurwerken, verborgen camera's leenden wel hun vormgeving aan comics en aan alledaagse huishoudtoestellen. Max Bill en Dieter Rams, die heel wat radio's en een eerste platenspeler met een transparant plastic deksel ontwierp, geloofden werkelijk dat ze met hun sobere, functionele vormgeving mee de democratische vooruitgang konden kneden. Utopieën ontsproten aan beide kanten van het IJzeren Gordijn: een Oostenrijkse opblaasbare bel als een leefcel met een hangmat, getiteld Oase, of een Tsjechisch Save the Planet-project voor een olympische stad tussen Tsjecho-Slowakije en Polen.

Cold War Modern is geen zwart-wittentoonstelling - dat was het ook niet in werkelijkheid. De rebellen leefden niet alleen in het Westen: in de wrange pelicule la Chinoise rekende Jean-Luc Godard af met het westers modisch flikflooien met andere ideologieën en de Russische filmer Tarkovski gaf een eigen realiteit, superieur aan het sociaal-realisme, weer. Met collages en krantenmontages maakte Jiri Kolar zijn dagboekcommentaren over de repressie in 1968 in Tsjecho-Slowakije. Deze verrassende 'knipsels' zijn nu, veertig jaar na datum, voor het eerst in West-Europa te zien.

Door de ontdekkingen en het verscheiden aanbod, door de doordachtheid van benadering, door het doorprikken van clichés en vooroordelen én door de humor is deze tentoonstelling een verfrissing. Warm aanbevolen.

Cold War Modern: Design 1945-1970 tot 11 januari in het Victoria & Albert Museum in Londen; www.vam.ac.uk. De tentoonstelling met vintage en hedendaagse ontwerpen van Dieter Rams is tot 18 oktober te zien in de galerie Vitsoe, ook in Londen: www.vitsoe.com; www.eurostar.com.

Kunstenaars geloofden werkelijk dat ze met hun sobere, functionele vormgeving mee de democratische vooruitgang konden kneden

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234