Donderdag 24/06/2021

De koning van Parmaland

Een gat van 10 miljard euro, het is niet niks. Sinds de arrestatie van topman Calisto Tanzi zijn er dagelijks nieuwe berichten over de wellicht nog grotere omvang van het financiële geknoei bij de Italiaanse zuivelmultinational Parmalat. Hoe Calisto Tanzi het handeltje in rauwe ham, parmezaanse kaas en tomatenpuree van zijn vader groot maakte en... ten gronde richtte.

Jean-Jacques Bozonnet

Vroeger noemden ze hem Il Cavaliere, Don Calisto of gewoon Mister Parmalat. Het waren bijnamen vol respect voor een discrete, bescheiden man met de reputatie van een goede echtgenoot, een goede vader en een goede christen. Een man die zijn stad, Parma, van zijn succes liet profiteren. Vandaag hebben de zwierige oudjes op het Garibaldiplein niets goeds meer over hem te vertellen. Ze roddelen over de duizenden miljarden oude lire, de fabelachtige bedragen (een gat van 10 miljard euro) waarover de kranten schrijven en die spoorloos verdwenen zijn.

De mensen van Parma zijn boos op Calisto Tanzi en noemen hem nu "die van Collechio", om duidelijk te laten verstaan dat zij niets te maken hebben met "de Grote Melkboer". In Collechio, een stadje van 12.000 zielen op een kilometer of 10 van Parma, werd Tanzi in 1938 geboren. En daar was het dat Parmalat uitgroeide tot een multinational met vestigingen in dertig landen. Een multinational die nu verwikkeld is in een financieel schandaal op wereldschaal.

Collechio is altijd het middelpunt van het imperium van Parmalat geweest. Alles is daar geconcentreerd: aan ene kant van het stadje het trainingscentrum van voetbalclub Parma AC, aan de andere de fabriek waar het allemaal begon, een massief gebouw van grijs beton waar constant vrachtwagens af en aan rijden. Voor hij achter de tralies verdween, woonde Don Calisto hier vlakbij, in een mooie villa aan de weg naar Vigatto, en eiste hij dat zijn kaderleden eveneens in de omgeving kwamen wonen. Nog niet zolang geleden liet Tanzi zelfs een nieuwe hoofdzetel in Collechio bouwen, alsof er hem niets kon overkomen. "In feite hield hij niet echt van Parma, dat hem nooit helemaal heeft aanvaard", zegt een van zijn intimi.

Naarmate er meer en meer over de zaak aan het licht komt, vraagt de stad zich af wie Calisto Tanzi eigenlijk is. Is de industrieel die ten tijde van de speculaties over de nieuwe technologieën verklaarde dat hij "trots was tot de oude economie te behoren" een financiële vrijbuiter? Is de hoffelijke man die elke zondag in een kerk in het centrum de mis bijwoonde een gewetenloze bandiet? Is de man die zelf achter het stuur ging zitten om van thuis naar kantoor te rijden een machtsgeile geldwolf?

Hij is een bibliofiel en een fervent verzamelaar van negentiende-eeuwse schilderijen. Wie kan zich zo'n man voorstellen terwijl hij na kantoortijd in het gezelschap van Fausto Tonna, sinds dertig jaar zijn rechterhand, met de kopieermachine en de scanner bankdocumenten vervalst? Calisto Tanzi verscheen niet vaak op de televisie of in de populaire bladen. Hij hield niet van mondaine toestanden en bracht zijn avonden liever bij zijn gezin door. In Parma zag men hem zelden op de premières van opera's van Verdi in het Teatro Regio. De pers heeft nog maar net ontdekt dat hij in alle discretie in de haven van La Spezia een antieke tweemaster en een ultramodern jacht had liggen, compleet met bemanning. Hij is nooit zo flamboyant geweest als een Benetton en zeker niet als een Berlusconi, maar was net als zij een typische vertegenwoordiger van het succes van een typisch Italiaans kapitalisme.

Het begon, zoals zo vaak, met een ingeving en veel lef. Calisto Tanzi heeft de melk met lange houdbaarheid en de brikverpakkingen die hem schatrijk zouden maken niet uitgevonden. Hij ontdekte ze tijdens een reis in Zweden in de rekken van een supermarkt, in het begin van de jaren zestig. Het geniale was zijn besef dat die eigenaardige dozen een grote toekomst hadden. Zijn vader, Melchiorre Tanzi, was net overleden en de jonge man stond aan het hoofd van het familiebedrijf. Hij was amper 22 jaar toen hij zijn studie economie moest afbreken om de door zijn grootvader, wiens voornaam hij heeft geërfd, gestichte onderneming in vleeswaren en conserven te leiden. Naar verluidt had hij zelfs als miljardair nog altijd complexen omdat hij slechts een boekhouddiploma bezit.

De firma Calisto Tanzi en Zonen verkocht rauwe ham, samen met parmezaanse kaas de specialiteit van de streek, en tomatenpuree. De erfgenaam had een andere lokale rijkdom in het vizier: melk. Dankzij de nieuwe uht-technologie en de verpakkingen van het Zweedse Tetra Pak, zo legde hij graag uit, "waren wij de eersten die van melk een product maakten en het als een dienst beschouwden".

De melk van Parmalat werd eerst in de streek van Collechio en later in de rest van Emilia-Romagna op de markt gebracht. Daarna veroverde ze de wereld, met groeicijfers van meer dan 50 procent per jaar.

Calisto Tanzi was in de jaren zeventig een van de eerste industriëlen die de reclamemogelijkheden van de sport begrepen. Hij sponsorde skiërs als Gustavo Thoeni en Ingmar Stenmark, financierde het Formule 1-team van Niki Lauda en stortte zich toen in het voetbal. Hij kocht de club van Parma, die in de tweede divisie wegdommelde, en leidde ze voor het eerst in haar geschiedenis naar de eredivisie en later naar de Europese top. Naarmate Tanzi's groep zich ontwikkelde, financierde hij een tiental andere clubs in heel de wereld, van Brazilië tot Rusland.

Tot in het begin van de jaren negentig liep alles op rolletjes. "Zonder de val van de Berlijnse muur was er misschien niets gebeurd", denkt Mara Colla, die van 1989 tot 1992 de socialistische burgemeester van Parma was en nu de belangen verdedigt van spaarders die met waardeloze obligaties van Parmalat zijn blijven zitten. De gevolgen in Italië van de ontbinding van de Sovjet-Unie deden Tanzi, die tot dan toe in een eenvoudige wereld had geleefd, het noorden verliezen. Hij bleef zijn overtuigingen en zijn vriendschappen trouw maar werd politiek dakloos toen de Democrazia Cristiana (DC) verdween. Op de koop toe moest hij opboksen tegen de liberalisering van de wereldeconomie. Heeft hij zijn ziel aan de beurs verkocht? De fraude zou in die periode begonnen zijn, toen Parmalat in 1990 op de beurs van Milaan verscheen.

De Democrazia Cristiana was de tweede familie van Tanzi, die al op heel jonge leeftijd actief was in de afdeling van Collechio. Hij stond dicht bij Giulio Andreotti en Giovanni Goria, twee boegbeelden van de partij, maar vooral bij Ciriaco De Mita, een goede vriend wiens "heldere ideeën" hij graag prees. Om de gewezen premier een pleziertje te doen, bouwde Tanzi een fabriek in diens kiesdistrict. Hij had ook plannen voor de overname van Rete 4, een televisieketen van Berlusconi, omdat de christen-democratische leider het niet kon kroppen dat de socialist Bettino Craxi profiteerde van de zenders van zijn vriend Silvio. De koning van de melk koesterde zelfs het idee om met Euro TV en Odeon TV, twee rampzalige televisieavonturen, een derde Italiaanse televisiemacht te scheppen.

Calisto Tanzi was een christen-democraat die zich nooit op zijn gemak voelde met de politieke hoofdrolspelers van de Italiaanse Tweede Republiek. Als pragmatisch ondernemer financierde hij natuurlijk hier en daar een partij, met inbegrip van Forza Italia. Toch voelde hij weinig sympathie voor Silvio Berlusconi. Getuigen herinneren zich dat de plaatselijke industriëlen Berlusconi een staande ovatie gaven toen hij in de verkiezingscampagne van 2001 Parma bezocht. De enige die ostentatief bleef zitten was Tanzi. Later verbeterden de betrekkingen, dankzij Pietro Lunardi, de minister van Transport. Lunardi is namelijk een jeugdvriend van Calisto Tanzi en een van de schaarse bevoorrechten die elke zondag, na de wedstrijd van Parma AC, in de villa van de familie werden uitgenodigd.

'Don Calisto' grapte wel eens dat hij "de juiste vrienden op de juiste plaatsen" had. Dat was waar. Hij bracht zijn vakanties vaak door in het gezelschap van monseigneur Agostino Casaroli, de staatssecretaris van het Vaticaan en een vaste bezoeker van de villa. Een heleboel prelaten mocht gebruikmaken van de vloot van vliegtuigen en helikopters van Parmalat, met het Verdi-vliegveld van Rome als thuishaven. Kwatongen spraken zelfs van Gods chartermaatschappij. Toen Tanzi's dochter Francesca niet lang na haar huwelijk met een animator van een vakantieclub een echtscheiding wilde, stelde haar vader voor het huwelijk door de Sacra Rota, het Vaticaanse tribunaal, te laten annuleren.

Calisto Tanzi is een oude zakenvriend van Sergio Cragnotti, de grote baas van agrovoedingsgroep Cirio, die in 2003 over de kop ging. De twee mannen sloten samen zoveel deals dat ze "de melkbroers" werden genoemd. De ene dienst was de andere waard, zoals toen Parmalat in 1999 een hoge prijs betaalde voor Eurolat, de melkholding van Cirio, en later voor Cirio's melkcentrale in Rome. En aangezien de twee vrienden elk hun voetbalclub hadden, waren er opvallend veel transfers tussen Cragnotti's Lazio (Rome) en Tanzi's Parma.

De verbindingsman was een gemeenschappelijke vriend, Cesare Geronzi, de voorzitter van Capitalia, de vroegere Banca di Roma. Het gerecht onderzoekt nu zijn rol in het faillissement van eerst Cirio en dan Parmalat.

De familie was nog veel belangrijker dan de vrienden. De raden van bestuur van de belangrijkste vennootschappen van de groep lijken wel stambomen: echtgenote, broer, zuster, zoon, dochter, nicht en neven, allemaal hebben ze een zetel. De verre verwanten kregen op z'n minst een krukje. Zelfs Tanzi's schoonzoon, die niet lang deel heeft uitgemaakt van de familie, werd bestuurder van de voetbalclub. De hoofdprijzen gingen naar de kinderen. Zoon Stefano (35) die Tanzi nog altijd il bambino noemt, werd voorzitter van de in 1990 gekochte voetbalclub. Op vrijdag 9 januari diende hij op de algemene vergadering van de aandeelhouders zijn ontslag in.

Tanzi's oudste dochter, Francesca (36), kwam aan het hoofd te staan van Parmatour, een toeristische groep die in het begin van de jaren negentig ontstond toen Tanzi een bedrijf van zijn vriend Cragnotti overnam.

"Het was allemaal speelgoed dat hij voor zijn kinderen kocht", zeggen ze nu in Collechio. Giftige geschenken. Waren de kinderen, die nu voor een enorme financiële put staan, onbekwaam? Waren ze medeplichtig? Werden ze gemanipuleerd? Waren ze duur betaalde stromannen, zoals de telefonist van Parmalat die gedelegeerd bestuurder van een stuk of dertig vennootschappen mocht spelen? Hebben ze de ramp niet zien aankomen? Francesca, de lievelingsdochter, blijft haar vader steunen. Stefano heeft afstand genomen. Vader Tanzi klaagt nu tegen de onderzoekers dat zijn zoon niet meer met hem praat, terwijl de kranten wreed citeren uit een oud interview waarin de jongeman zijn vader bedankt omdat die hem "ethisch zakendoen" heeft bijgebracht.

Terwijl in het begin van december de eerste delen van het bouwwerk instortten, werd in Parma met veel vertoon het Barilla-centrum geopend, een complex met winkels, bioscopen en een vijfsterrenhotel. Het is een initiatief van de Barilla's, de 'andere familie' van Parma en de onbetwiste koningen van de Italiaanse pasta. Hun rijk is ouder dan dat van de Tanzi's, want ze begonnen al in 1877 brood en pasta te maken.

Calisto Tanzi is er altijd op een elegante manier in geslaagd zijn jaloezie op Pietro Barilla te verbergen. De twee mannen kwamen met elkaar in botsing toen Parmalat zich op de markt van de nagerechten waagde, maar ze waren vooral twee verschillende karakters. Tanzi financierde de restauratie van de fresco's van de kathedraal van Parma en de reparatie van tal van kerken. Barilla gaf de faculteit ingenieurswetenschappen van de plaatselijke universiteit een nieuw gebouw. Ze schonken allebei veel geld aan liefdadigheidsinstellingen en goede werken, maar in het hart van de mensen is Barilla altijd de favoriet geweest.

Na de dood van de patriarch in 1993 namen zijn kinderen met succes het roer over.

"Barilla is het Parma dat werkt", zei Guido Barilla, de voorzitter van de grootste Europese groep in de sector van het brood en de pasta, onlangs in een interview met een economisch blad. In de familie Tanzi moet niemand nog wakker liggen van de opvolging: 'Don Calisto' heeft op eigen houtje een imperium opgebouwd en het daarna verwoest. Veertig jaar na het begin van zijn avontuur is zijn familie weer "die van Collechio".

© Le Monde

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234