Maandag 18/01/2021

De koning is dood. Leve de koningin?

Het was uitgerekend een blad uit Oost-Westfalen dat twee weken geleden de international Bertelsmann in rep en roer zette. Maar in Gütersloh, waar de hoofdzetel van de mediareus gevestigd is, is de Neue Westfälische even een belangrijke informatiebron geworden. Sinds de dood van Bertelsmannpatriarch Reinhard Mohn begin oktober gaat er in het streekblad namelijk geen dag voorbij zonder artikel over Mohn, zijn levenswerk en zijn nalatenschap. Het nieuwtje voerde de veeleer onschuldige kop ‘De twee sterke Bertelsvrouwen’. De macht in de familieclan, schrijft het blad, zal geheel in handen komen van Brigitte Mohn, die daarmee haar moeder Liz zal aflossen.Dat vermoeden was misschien niet helemaal fout, en trof je ook in andere bladen aan, maar sloeg de bal op twee vlakken mis. De weduwe en erfgenaam Liz Mohn, die het bedrijf al jaren de facto leidt, zou plotseling nog slechts als een regentes in noodgevallen tussenbeide komen, en haar zoon Christoph zou wat voorbarig afgeschreven zijn.Op de dag van de uitvaart zelf droeg de weduwe haar vertrouweling Gunter Thielen daarom op te melden hoe de verhoudingen precies liggen. In de Frankfurter Allgemeine maakte de voormalige voorzitter van de raad van bestuur de details van de erfopvolging bekend: de weduwe blijft tot haar 75ste, dus nog zeven jaar, woordvoerster van de familie. Het vetorecht, waarmee oprichter Reinhard belangrijke beslissingen kon blokkeren, verdwijnt niet met zijn dood - wat sommigen dachten - maar gaat over op Liz Mohn. En de troonsopvolging ligt volledig open tussen de zussen. Die duidelijke mededeling zorgde voor lichte irritatie in het Bertelsmannrijk. Niet dat iemand in het bedrijf twijfelde aan de macht van de matriarch. Maar het tijdstip en de stijl van de mededeling kwamen hard aan bij de werknemers en de manager, die de nieuwe situatie binnen het familiebedrijf via de pers moesten vernemen. Maar de boodschap kwam wel degelijk aan: de koning is dood, leve de koningin!

Schuld van 7 miljard

Maar zo snel de nieuwe machtsverhoudingen werden vastgelegd, zo groot is de onduidelijkheid over de toekomst van het concern. De dood van de patriarch komt op het slechtst mogelijke moment voor het bedrijf, en de erfenis van Liz Mohn kon dan ook moeilijk zwaarder zijn.Het bedrijf gaat gebukt onder een schuld van om en bij 7 miljard euro, sinds de familie drie jaar geleden 4,5 miljard euro uit de kas nam om een belang van 25 procent in het eigen huis terug te kopen van de Belg Albert Frère en zijn Groep Brussel Lambert (GBL). Zelfs kleine investeringen zijn sindsdien moeilijk. Bovendien loopt door de crisis in de reclamesector de winst terug bij de belangrijkste geldmachines van het bedrijf: de televisiegroep RTL en het dochterbedrijf Gruner + Jahr. Pas volgend jaar zullen schuldeisers hun 800 miljoen euro terugkrijgen.De reus lijkt aan handen en voeten gebonden. Voor een besparingsronde van 1 miljard euro moeten alle bedrijfstakken offers brengen. Maar dat alleen zal niet volstaan. Als het bedrijf niet ter plaatse wil blijven trappelen, dan is “een voortzetting geen optie”, zegt een manager. Het gaat om een fundamentele beslissing over hoe het concern er in de toekomst uit moet zien.De crisis heeft vooral duidelijk gemaakt hoe afhankelijk Bertelsmann van de reclamemarkt is: goed 60 procent van de winst, en daardoor ook van de dividenden voor de familie en van de door hen gecontroleerde Bertelsmann-Stiftung, hangt samen met de conjunctuur in de reclamemarkt. Of en wanneer de advertenties weer zullen aantrekken, is moeilijk te voorspellen.Betekent dat dat die bedrijfstakken afgestoten moeten worden om het geld in totaal nieuwe activiteiten te steken? Het is een vraag die gesteld moet worden: hoeveel media wil de mediareus Bertelsmann in de toekomst nog behouden? Een groot deel van de verliezen komt momenteel van de servicedochter Arvato, die zowat het klantenprogramma van Lufthansa verzorgt en de advertentie-inkomsten int voor Google.In juli werd tijdens een vergadering met de raad van toezicht al over nieuwe strategische opties gepraat. De centrale vraag is nog altijd of het concern bereid is aandelen van RTL Group of dochters te verkopen of te ruilen. Zo zou RTL zelf opnieuw kunnen groeien, en zou Bertelsmann geld hebben om zich eindelijk op het onderwijs te richten.Hoe dan ook blijft het een hoogst hypothetische oefening: dat het bedrijf op dit moment een goede prijs voor zijn aandelen zou krijgen, is zeer onwaarschijnlijk.Een ander gespreksonderwerp is of ook Gruner + Jahr in de toekomst nog tot het concern zal behoren. Het tijdschriftenhuis heeft magere jaren voor zich. Een verkoop is echter moeilijk, niet het minst omdat dat fiscaal complex is.Als Bertelsmann een meerderheid afstaat aan een ander bedrijf, volstaat in Gütersloh dan geen slankere holding met een kleiner bestuur? De structuur van het concern zou er heel anders uitzien.Voor de familieclan, met voorop Liz Mohn als hoedster van de familietraditie en de ondernemingscultuur, zouden deze vragen wel eens de eerste vuurproef kunnen worden: hoeveel moet er af, en hoeveel continuïteit moet er zijn?

Niets doen of handelen

Voorlopig maant de familie veeleer tot voorzichtigheid aan, weerklinkt bij het concern. Ze begeeft zich liever op bekend terrein dan aan de fundamenten te morrelen en voor het avontuur te kiezen. Voor overmoed is geen plaats, daarvoor is de kas te leeg. Maar niets doen is vaak gevaarlijker dan handelen.“Het zou getuigen van nonchalance als het bestuur de raad van toezicht en de familie geen consequente stappen zou aanraden”, zegt de voorzitter van de raad van bestuur Hartmut Ostrowski. Hij twijfelt er niet aan dat de familie de managers daarbij vertrouwt. Maar hoe snel die fundamentele strategievraag beantwoord zal worden, is zelfs binnen het management niet duidelijk. Het besparingsprogramma zal één tot twee jaar duren. Tot dan is er tijd, zegt Ostrowski. “De familie streeft naar continuïteit.”Maar nogal wat leidinggevenden dringen aan op spoed, om na al dat stilstaan en besparen eindelijk vooruit te gaan. “De druk is groot, maar het huis is verlamd door angst”, zegt een insider.Reinhard Mohn volgde de crisis in zijn bedrijf tot aan zijn dood op, ook al was de stichter niet meer van nabij betrokken. Eind maart ging de 87-jarige man nog met zijn vrouw naar een meeting van het management in Berlijn. “Ik weet nog hoe die vergaderingen vroeger waren”, zei hij daar. “Ik zou het liefst van al weer gewoon meedoen.”Mohn bouwde na de oorlog de uitgeverij van zijn ouders in ijltempo uit tot een wereldspeler. De financiering moest volgen op dat expansiepad. Mohn, nochtans een belijder van ‘de deugd van de gematigdheid’, hield het hoofd koel. “Het schuwen van risico’s is voor een onderneming het grootste risico.”Mohn signaleerde beslissingen graag schriftelijk . In het beste geval luidde het: “Ja, M.R.” Aan de grootte van zijn initialen kon je de graad van instemming aflezen, enthousiasme werd niet verwacht.“Iedereen had respect voor hem, ook omdat hij het personeel vertrouwde en hen vrijheid toestond”, zegt Gerd Schulte-Hillen, ex-baas van Gruner + Jahr en drie jaar hoofd van de toezichtsraad in Gütersloh. Maar ook Schulte-Hilten zou uiteindelijk de duimen leggen in het gevecht dat langzaam aan het ontstaan was.Om het familiebedrijf in stand te houden, moet in de eerste plaats de invloed van de familie beperkt worden, vond Mohn aanvankelijk. Het is nu eenmaal geen genetische wet dat elke generatie geschikte managers voortbrengt. En dus droeg hij twee derde van zijn aandelen over aan een stichting en creëerde hij later de Bertelsmann Verwaltungsgesellschaft (BVG). Dat belangrijkste orgaan heeft de ultieme beslissingsbevoegdheid over het concern, en wordt gevormd door de familie, het management en een vertegenwoordiger van het personeel. Op die manier wilde Mohn de directe vat van de clan op belangrijke beslissingen beperken. Hijzelf trok zich op zijn 60ste terug als voorzitter van de raad van bestuur en op zijn 70ste ook uit de raad van toezicht, maar behield wel zijn vetorecht in de BVG. Hij zei: “Nu kan iedereen doen alsof ik dood ben.”

Beslissen op gevoel

In 2003 veranderde Mohn het geweer van schouder. Hij plaatste zijn tweede vrouw Liz als woordvoerster van de familie in de BVG. Aan het orgaan werd net zolang geknutseld tot het een gezellige rondetafel werd bestaande uit familie en getrouwen. Begin 2008 gaf de senior uiteindelijk de ultieme sleutel tot de macht door aan zijn vrouw: het vetorecht.“Hij bewonderde haar kracht”, zei Thielen vorige vrijdag bij de rouwplechtigheid, die live werd uitgezonden door n-tv, de zender van het concern.Liz Mohn begon op haar 17de te werken voor Bertelsmann. Ze leerde haar man kennen op een bedrijfsfeest. “Ik was vastbesloten om iets van mijn leven te maken”, schreef ze in haar boek Liebe öffnet Herzen. De titel van dat boek geeft aan hoe ze beslist, en wat critici haar verwijten: op het gevoel. Uitgerekend uitgever FAZ, die de erfeniskwestie mocht brengen, schreef in hetzelfde nummer dat de knoppen van het machtigste mediaconcern van Europa worden bediend door “een weduwe zonder bedrijfservaring maar met een geldingsdrang”.De vergissing om Liz Mohn te onderschatten heeft al tal van toplieden binnen het bedrijf hun baan gekost, zoals Thomas Middelhoff en ook Schulte-Hillen, die openlijk kritiek uitten op de machtsovername door de familie (Spiegel 8/2003). Liz Mohn is wel degelijk tegen haar taak opgewassen, verzekert Thielen. Ze heeft een kleine groep adviseurs rond zich verzameld, en “neemt haar beslissingen altijd na rijp beraad”.Tot haar dichtste raadgevers behoorde tot het einde ook haar man. Tot zijn val in Mallorca in de krokusvakantie ging hij dagelijks naar zijn bureau in de Bertelsmann Stiftung. ’s Middags ging hij om 13 uur naar de kantine van het bedrijf, tegen 21 uur ’s avonds kwamen de Mohns samen om over het bedrijf en de familie te praten.Wat adviseurs en vertrouwelingen overdag meldden, kreeg hij zodoende ook te horen. Volgens een voormalig lid van de raad van bestuur droeg zijn aanwezigheid op die manier bij tot een “gedisciplineerde werking”. In de toekomst zal het zo zijn binnen het bedrijf dat de grootste invloed op beslissingen uitgaat van de mensen die als laatste met de weduwe gesproken hebben. De tijden dat de toenmalige baas Mark Wössner nog kon zeggen ‘Als Reinhard Mohn Allah is, dan ben ik Mohammed’, zijn dus voorbij op Gütersloh. De taal van de missionaris is meer aan de orde.Behalve Thielen behoort ook Dieter Vogel tot de invloedrijkste raadgevers. Hij was lang voorzitter van de raad van bestuur en is tegenwoordig vennoot bij BVG. Beiden zullen in vriendelijke antipathie met elkaar samenwerken. En dat is niet de enige loopgraaf in de leiding. Tussen Ostrowski en zijn financieel directeur Thomas Rabe heerst een gewapende vrede. Rabe maakte geen geheim van zijn ambities en vond dat zijn baas maar moest opstappen. Hij had zich in de kijker gewerkt als voorzitter van de raad van bestuur bij ProSiebenSat.1 en daarna bij het familiebedrijf Haniel.Rabe mocht en moest blijven, ook omdat Gütersloh midden in de financiële crisis zijn belangrijkste financiële man niet wilde verliezen. Maar die crisis is nog niet voorbij.© Der Spiegel

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234