Donderdag 25/02/2021

De koe die melk drinkt en andere instinkers

Lessen in communicatie voor Yves Leterme

Niet weten waar 21 juli precies voor staat of de 'Brabançonne' niet kunnen zingen? Het overkomt vier op de vijf Belgen. Maar voor een toekomstig Belgisch premier is het natuurlijk gênant. Zeker als hij nadien niet stil blijft zitten als hij geschoren wordt. 'Het zal jammer zijn voor jullie', zegt een communicatiechef, 'maar Yves Leterme moet nog leren 'geen commentaar' te zeggen.' Door Filip Rogiers

Nee, onder die baard bij Debby en Nancy kon hij niet meer uit. RTBF-journalist Christophe Deborsu daarentegen had hij zaterdag bij aanvang van het Te Deum perfect minzaam lachend het bos in kunnen sturen. Hij deed het niet. Hij gokte tot twee keer toe fout. De oorsprong van 21 juli wist hij niet thuis te brengen. En in plaats van de 'Brabançonne' hief hij de Franse 'Marseillaise' aan. "Hij maakte geen grap", zegt de journalist, die ook gisteren nog niet bekomen was van de storm die zijn reportage veroorzaakte (zie kader). "Hij wist het echt niet."

Zo gek is dat niet. Het gros van de Belgen weet niet waarom de nationale feestdag op 21 juli valt (voor wie het nu echt nog niet weet: de eedaflegging van Leopold I in 1831). Leterme kreeg gisteren onbedoelde ruggensteun uit onverdachte hoek: leerkrachten geschiedenis zagen na de gaffe van de premier in spe hun kans schoon om nog eens - en terecht - meer aandacht te vragen voor hun belaagde vak.

Het is dat de vraag hem niet werd gesteld op 21 juli, maar wellicht had ook Guy Verhofstadt (Open Vld) de eerste strofe van de Brabançonne niet uit het hoofd kunnen zingen. En was de vraag hem wél gesteld, dan was hij wellicht Oost-Indisch doof gebleven. Of hij had plots iets buitengewoon interessants in de gaten gekregen achter de rug van de journalist. Na 8JV kom je niet meer onbeslagen op het ijs.

De zittende premier kreeg, zoals Leterme en kersvers Waals minister-president Rudy Demotte (PS), wel de vraag naar de betekenis van 21 juli. Ook dat antwoord moest de premier schuldig blijven. Hij liep door en kwam iets later terug om met pretoogjes toch nog het juiste antwoord te geven, hem ingefluisterd door zijn tekstschrijver.

Leterme niet. Hij trachtte het spel eerst mee te spelen, verloor en werd kwaad. Hij is niet aan zijn proefstuk toe. Voor iemand die de reputatie heeft de vis graag te verdrinken in een betoog over 'goed bestuur' komt hij soms behoorlijk cassant uit de hoek. Vorige zomer verraste hij vriend en vijand eerst met zijn uitspraken in Libération over Nederlandsonkundige Franstaligen in de rand, een tweede keer met zijn 'bekentenis' in Humo over lokale voorakkoorden. Twee keer gaf dat storm, twee keer was het volgens de betrokkene zelf much ado about nothing.

Waarnemers zien een ander patroon. "Als hij zijn geduld verliest, kan hij kort door de bocht gaan", weet zijn goede vriend Jan Durnez. "Mensen schrikken daar soms van. Als hij ziet dat ze een antwoord in hun hoofd klaar hebben, provoceert hij graag. Hij zegt dan al spottend wat ze willen horen." Vooral tegenover Franstaligen laat hij zich, geviseerd als hij zich voelt, al eens gaan.

Journalisten die hem niet begrijpen, of van wie hij denkt dat ze hem niet willen begrijpen, krijgen soms een ronduit intimiderende terugslag. In de sport is dat, welja, een sport met mensen als Lei Clijsters. In de politiek is het zeer delicaat om de vierde macht een koekje van eigen deeg te geven. Louis Tobback (sp.a) dreigde ook weleens met zijn krik en Jean-Luc Dehaene (CD&V) kon ook grommen, maar Leterme ging, in gesprek met VTM, een heel eind verder: "Ik denk dat ze mij schade willen toebrengen en wie mij schade wil berokkenen, zal de gevolgen vroeg of laat voelen."

Leterme recidiveert hiermee. In deze krant zei hij daags voor de verkiezingen, in een deemoedig moment, over de soms nijdige sms'jes die hij op journalisten afvuurt: "Ik weet dat ik daar soms over de schreef ben gegaan. Maar ik kan niet tegen feitelijke onjuistheden."

Nu hij zelf een feitelijke onjuistheid beging, moet hij nog op de blaren leren te zitten. De Morgen vroeg enkele ervaringsdeskundigen om tips voor Yves - Lagaffe - Leterme. Dat ze liever anoniem blijven, heeft alles te maken met de lopende regeringsonderhandelingen. En ja, met de vrees voor "dat rancuneuze trekje dat de man toch altijd uitstraalt".

Een Belgisch politicus moet weten waar en wanneer hij lacherig kan doen over 21 juli, de 'Brabançonne' en andere symbolen. Ook in het Vlaamse vendelzwaaien aan de IJzertoren heeft Leterme zich overigens eens vrolijk gemaakt, toen een eerste poging om N-VA in een kartel te trekken mislukte.

"In Vlaanderen maakt hij zich met dit optreden geen ons minder populair", zegt een gewezen woordvoerder. "Au contraire."

Maar Leterme spreekt natuurlijk niet langer als numero uno van Vlaanderen. Als hij spreekt, luisteren ze nu tot in Eupen mee.

"Leterme betreedt nieuw terrein. Vanuit de Vlaamse regering en binnen Vlaanderen spreek je tot één publiek. Nu, in Brussel en België, spreek je voor twee vaak zeer uiteenlopende publieke opinies en met media die er een verschillende aanpak op na houden. Leterme moet zich dat nog eigen maken. Bij het minste dat je wat afwijkt naar links of rechts staat de ene of de andere kant van het land op hoge poten."

Zeker in het zuidelijke deel van België maakt een je-m'en-foutisme ten aanzien van driekleurige symbolen zelfs een sympathieke indruk. Als je maar weet hoeveel etappes Tom Boonen in deze Tour al gewonnen heeft en welke Belg de Gouden Schoen won in 1988 (Lei Clijsters).

"Nog voor hij de 'Marseillaise' zong, moesten ze al niet van hem hebben in Wallonië", zegt een andere expert. "Deze uitschuiver kent een voorgeschiedenis. Er was Libération, er was dat beeld van die leeuwenvlaggen op het overwinningsfeest van CD&V-N-VA, er was vorige week dat stuk van Bénédicte Vaes bij jullie in de krant (DM 18/7, 'Waarom Franstaligen bang zijn voor Yves Leterme'). De minste vonk volstond. Hoe meer Vlaanderen Leterme heilig verklaart, hoe duivelser ze er in Wallonië tegen tekeergaan."

Belgen zijn niet het meest chauvinistische volkje, ze draaien hun hand niet om voor zelfspot. Maar weten ze dat ook in het buitenland? "Dat is het grote probleem", zegt een notoir spindoctor. "Dit hier komt op YouTube en CNN. In Vlaanderen kun je er lichtjes overheen gaan, maar in het buitenland zal dat tot het einde van Letermes dagen blijven hangen. Het is een vaste regel in ons vak: je krijgt maar één kans voor een eerste indruk. Je kunt moeilijk onderschatten wat dit aan zijn internationaal imago zal doen. Op het diner van de Europese staatshoofden, waar hij straks wellicht moet aanschuiven, kun je de besmuikte reacties nu al voorspellen."

Geen aangenamer gesprekspartners voor journalisten dan flapuits. De sfeer zit goed, de camera of het bandje draait, de tijd voor nalezen of nakijken schiet erbij in. Zo kon het gebeuren dat Freya Van den Bossche (sp.a) het hele kabinet-Balkenende taxeerde op (grijze) vestimentaire geplogenheden. En Karel De Gucht (Open Vld) hetzelfde bevriende staatshoofd een hoog Harry Pottergehalte toeschreef.

Met De Gucht gebeuren zulke dingen wel vaker, omdat hij nu eenmaal het hart op de tong heeft. Zo liet hij zich weinig diplomatisch uit over de deskundigheid van Congolese leiders.

Omgekeerd werd Wilfried Martens (CD&V) jarenlang achtervolgd omdat hij - meegesleept door het moment - diezelfde leiders zijn liefde had betuigd: "Ik hou van dit land, zijn volk en zijn leiders." Ook dat was erover. Maar knip, monteer en zend uit, en de klok kan niet meer worden teruggedraaid. Leterme zal zichzelf derhalve tot het einde van zijn dagen op televisie de beginregels van de 'Marseillaise' zien en horen zingen.

George W. Bush, Tony Blair en vele anderen kwamen in de problemen door openstaande microfoons. Voor andere politici maakt het niet uit of de microfoon onverwacht opduikt of niet, ze slaan de plank consequent mis.

Voormalig Amerikaans vicepresident Dan Quayle is recordhouder in die discipline. Hij bestond het om voor de camera's een twaalfjarig jongetje te 'corrigeren' dat 'potato' schreef, terwijl het volgens Quayle 'potatoe' moest zijn.

Uit het niets opduikende camera's zijn gevaarlijk, zeker op een plek waar de politicus ze niet meteen verwacht. Of waar de emoties na uitputtende onderhandelingen nog niet helemaal gaan liggen zijn. Om die reden verjoeg Jean-Luc Dehaene de journalisten uit de Wetstraat. Philippe Moureaux (PS) ging in 1991 tot zijn eigen verrassing de hoofdrol spelen in een politieke soap, nadat hij met een "institutionele atoombom" had gedreigd.

Politici die voor hun beurt spreken, ook dat is bron van soms heel pijnlijke taferelen. "Toen minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel (MR) pas vernomen had dat Kabila senior omgekomen was bij een aanslag en direct daarna een buitenlandse journalist aan de lijn had, maakte hij dat als eerste wereldkundig. Even later kwam het bericht dat Kabila nog in leven was. Michel werd lijkbleek. Na een uur kwam de verlossende bevestiging: ja, Kabila was omgekomen bij een aanslag."

"Er is nu eenmaal die ongelofelijke cameradrang bij politici. Zien ze een camera, dan denken ze dat ze iets móéten zeggen. Regel één in de communicatie op een zeker niveau luidt nochtans: laat u nooit vangen door camera's of microfoons die onverwacht en lukraak uw richting uitkomen. Weet waar de vragensteller heen wil, wat de achterliggende bedoeling kan zijn. Dat was hier manifest niet het geval."

Christophe Deborsu ontkent dat hij er op uit was om een val te spannen, maar ze klapte desondanks genadeloos toe. "Ze was perfect gespannen", zegt een ex-chef communicatie. "In de psychologie noemt men dat de associatie. Had de journalist gevraagd of Leterme de eerste strofe van de 'Brabançonne' kende, dan was de fout wellicht niet gebeurd. Maar hij vraagt, in het Frans, naar de kennis van het volkslied. Dat is een oude truc. Kluts twee of drie zaken bij elkaar in een vraag en negen op de tien kansen krijg je ze in het antwoord terug. Frans plus volkslied is, bingo, 'Marseillaise'. Dit is van het type: 'Wat drinkt een koe? Melk!'"

Een waarnemer vindt het extra ironisch dat uitgerekend Leterme zich zo liet verschalken. "Het is merkwaardig dat dit de man overkomt die in zijn opdracht als formateur juist teruggrijpt naar oude methodes om precies dit soort onbewaakte momenten te voorkomen. Hij trekt zich terug op Hertoginnedal met de bedoeling om de communicatie meester te blijven. En dan laat hij zich 's ochtends vangen op de trappen van de kathedraal."

Volgens heel wat waarnemers heeft Leterme het zich pas ná de gaffe echt moeilijk gemaakt. Wie geschoren wordt, moet stilzitten. En dat deed Leterme niet. Arrogant stormde hij de journalist nadien voorbij en 's avonds kwam er nog dat dreigement bovenop: "Wie mij schade wil berokkenen zal de gevolgen vroeg of laat voelen."

Rancune is een slechte raadgever. Ook Verhofstadt heeft dat gaandeweg moeten leren. Zeker in zijn beginperiode deinsde ook hij er niet voor terug journalisten op hun plaats te zetten.

"In Wallonië zal niemand vergeten dat Leterme de 'Brabançonne' niet kende. In Vlaanderen daarentegen zal veeleer Letermes reactie als gestampte boer blijven hangen. Rudy Demotte en Guy Verhofstadt waren in hun reactie op die 21 julivraagjes bepaald ontwapenend, Leterme niet."

"Nijdig worden is zeker niet de goede reactie", zeggen experts in koor. "Hij had er zich met een grap van af kunnen maken. Deemoedig zeggen: 'Missen is menselijk'. De mensen weten ook wel dat de formateur andere dingen aan zijn hoofd heeft. Met zijn botte reactie heeft hij de schok alleen maar vergroot."

"Het was niet echt een sportieve reactie", zegt de spindoctor. "Er zijn momenten waarop je een stommiteit moet verbijten, wachten tot het overwaait of er in elk geval moet mee leren leven dat je het keer op keer voor de voeten gegooid zult krijgen."

Een gewezen woordvoerder: "Wat je moet doen als je zoiets voorhebt? Eenvoudig: duiken! Als toekomstig premier moet hij hier niet over beginnen te polemiseren. Hij kan ook moeilijk zijn excuses aanbieden, omdat hij zich geen goede Belg heeft getoond, want dan komt de hele N-VA als Van Patiënten (personage uit Kamagurka's universum, FR) aan zijn oren zeuren."

Ook Bert Anciaux (Spirit) kreeg bij het schrijvende gilde geen respijt meer na die ene keer dat hij De avonden van Gerard Reve verkeerdelijk De nachten had genoemd. Er zelf proberen mee te lachen, desnoods groen, is nog het beste. "Dit zal Leterme blijven volgen. Het is ook veel te leuke televisie om te laten liggen. Alles zat perfect, ook het decor. De man die dit gefilmd heeft, had zijn gelukkige dag. Net toen Leterme begon te zingen, luidden ook nog eens de klokken van de kathedraal. Magnifiek! Een hoge amusementswaarde. Dit zal opduiken in elk jaaroverzicht."

Experts:

Nijdig worden is zeker niet de goede reactie. Hij had er zich met een grap van af kunnen maken. Met zijn botte reactie heeft hij de schok alleen maar vergroot

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234