Maandag 16/09/2019

Klimaatprotest

“De klimaatgeneratie steekt de politieke partijen nu al voorbij”

Protest tegen de plaatsing van Amerikaanse kruisraketten in Florennes in 1983. Beeld BELGAIMAGE

Wordt over de klimaatspijbelaars straks gepraat als over mei ’68, de rakettenbetogingen en de Witte Mars? “De politici zullen er niet meer in slagen om dit protest te kanaliseren of te kapen.”

“De wereld is niet gevaarlijk omwille van zij die haar kwaad doen, maar omwille van zij die toekijken en laten doen.” Deze uitspraak van wetenschapper Albert Einstein prijkte in 1995 op een opsporingsaffiche van de twee vermiste meisjes, Julie en Mélissa. Samen met An en Eefje bleken ze om het leven gebracht door Marc Dutroux. Mogelijkheden om ze te bevrijden bleken verknoeid. Om hen te gedenken en het falen van Justitie onder de aandacht te brengen, deden hun ouders een oproep om op 20 oktober 1996 in het wit te betogen in de straten van Brussel. Hun Witte Mars bracht 300.000 mensen op de been – véél meer dan wie ook durfde voorspellen.

Voor het eerst sinds die dag zien we, nu bij scholieren, eenzelfde spontaniteit om massaal te mobiliseren tegen een nieuw systeemfalen van de overheid: ons klimaatbeleid. Ze delen zelfs eenzelfde boodschap: ‘voor onze kinderen’.

Paul Marchal, vader van An en co-organisator van de Witte Mars: “Eerst stond ik er niet bewust bij stil, maar ik voelde meteen een verbondenheid met de klimaatbetogers. Ik herken inderdaad de parallel. Net zoals wij destijds komt dit recht uit het hart, uit de nood om de maatschappij duidelijk te maken dat het zo niet verder kan. Wat ze doen vind ik heel mooi. Het geeft me een goed gevoel.”

Ook Stefaan Walgrave, professor politieke wetenschappen (UAntwerpen), ziet de Witte Mars als een voorloper van wat we nu meemaken. “Zoals Anuna Dewever vandaag kwamen tijdelijke leiders zoals de Marchals en de Russo’s met een authentieke en pure boodschap”, zegt hij, en net als toen wist geen enkele waarnemer te voorspellen dat de mobilisatie zo breed zou worden gedragen door gewone gezinnen en scholen.

Het grote verschil met 1996 is dat de mobilisatie dankzij het internet makkelijker verloopt. De Witte Mars was ook een eenmalige massamanifestatie; de klimaatspijbelaars weten nu wekelijks met méér mensen op straat te komen. Hun slagkracht gaat vervolgens ook crescendo. 

Walgrave: “Betogingen hebben het meest effect op de politieke agenda als ze frequent plaatsvinden, niet als ze eenmalig zijn, zo blijkt uit academische onderzoeken. Denk maar aan de demonstratie uit 1983 tegen de plaatsing van Amerikaanse kruisraketten
(met 400.000 mensen nog altijd de grootste betoging ooit in dit land, MR). Achteraf bleek dit geen invloed meer te hebben op het beleid, omdat de raketten al onderweg waren. Als je week na week je protest herhaalt kan je wel een momentum bereiken dat het beleid niet meer kan negeren. Pas op, makkelijk is dit niet. Dit vreet toch wel aan de uithouding van de demonstranten. Het is afwachten, al zie ik nog groei als de scholen het protest ook educatief opvolgen tijdens de lessen.”

Volgens socioloog Luc Huyse (KU Leuven) zijn we nu nog maar getuige van een beginnende protestbeweging die historische protesten kan overklassen. “De klimaatproblematiek vandaag is veel breder en dieper dan de mobiliserende aanleidingen voor de Witte Mars en de kernraketten. Ik voorspel dat dit protest geen korte opstoot zal zijn, want eigenlijk is dit de eerste generatie jongeren die plots beseft dat zij de slachtoffers zullen zijn van klimaatverandering. Je kan er ook niet meer omheen. Er komt continu informatie over de negatieve gevolgen.”

Van mei ’68 tot Ringland

Zijn de klimaatactivisten dan te vergelijken met een historische beweging die de politieke breuklijnen van onze samenleving kan verleggen, zoals we ook zagen met mei ’68? Huyse: “Ja en nee. Als je het enkel op Belgische schaal bekijkt, is de aanzet anders. De communautaire beweging Leuven Vlaams was aanvankelijk gecoacht door het CVP-establishment en gevoed door een Vlaamse beweging die al tachtig jaar actief was. Er zijn wel gelijkenissen met de anti-establishmentbeweging die toen ook overwaaide uit het buitenland, de studentenprotesten in Frankrijk of de Amerikaanse betogingen tegen de oorlog in Vietnam. Hier zie je dat de inspiratie van een Zweeds meisje kwam en de klimaatprotesten nu ook al navolging krijgen bij Duitse, Zwitserse en Nederlandse scholieren. Er lijkt net zoals eind jaren 60 een uitvergroting en uitbreiding te zijn in alle richtingen, ook internationaal.”

Huyse ziet in de klimaatspijbelaars een ‘buitenparlementaire oppositie’ ontstaan, die met haar activisme en burgerlijke ongehoorzaamheid de burgerparticipatie in de politiek drastisch kan vergroten.

“Geen beter voorbeeld om de huidige contrasten te tonen dan de eerste klimaatbetoging”, zegt Huyse. “Daar kwamen 75.000 mensen op af. Daags nadien weigerde ons land in Polen een klimaatakkoord te tekenen, samen met de Tsjechen als enige. Daaraan merk je dat onze huidige politici in een ander universum leven. Dat moet je dus echt niet doen, de mensen zo tergen. En ze begrijpen het nog altijd niet. Vlaams minister van Leefmilieu Joke Schauvliege (CD&V) denkt het nu op te lossen door uit elke gemeente wat jongeren uit te nodigen voor een praatje. Zo denken getuigt van een grote vervreemding.”

Volgens Huyse kijkt men met een Wetstraat-bril naar de politiek, maar niet naar wat er in de marge beweegt. “De politici zullen er volgens mij niet meer in slagen om dit protest te kanaliseren of te kapen. We zien al een tijdje het ontstaan van generaties die niet langer in partijpolitieke termen denken, in tegenstelling tot mijn generatie, die nog vastzat in een katholieke of socialistische identiteit. Dat is grotendeels weg. Mensen zullen steeds meer de weg langs politieke partijen omzeilen om hun gelijk aan te tonen. Deze klimaatgeneratie steekt onze politici nu al voorbij.”

Werknemers van de Sud-Aviation-fabriek protesteren in mei ‘68 in het Franse Suresnes (France). Beeld Photo News

Een goed voorbeeld, en volgens hem een wegbereider van het huidige klimaatactivisme, noemt Huyse de succesvolle recente protesten tegen de aanvankelijke plannen voor de Oosterweelverbinding. Burgerbewegingen zoals Straten-Generaal, Ademloos en Ringland wisten dankzij crowdfunding zo veel expertise in te huren dat een toekomstige milieu- en klimaatvriendelijke overkapping van de Antwerpse ring nu een realistische doelstelling is geworden. Huyse: “De kenniskloof tussen activisten en het beleid wordt steeds kleiner.”

Voor de huidige klimaatspijbelaars en zondagse betogers is de uitdaging dan wel om hun ‘red de planeet’-slogans te vertalen in concrete eisen, zoals bijvoorbeeld milieuvriendelijkere salariswagens.

Walgrave is daarom iets sceptischer over de revolutionaire dynamiek van de klimaatspijbelaars. “Ik denk nog altijd dat mei ’68 fundamenteler was in zijn systeemkritiek tegen het conservatisme en de elitaire bourgeoisie. De klimaatspijbelaars zijn nu nog een ‘one issue’-protest, al sluit ik niet uit dat een nieuwe politieke generatie rond een breed thema kan ontwaken. Klimaatverandering is uiteindelijk iets dat alle beleidsdomeinen doorkruist, maar ook kosten met zich zal meebrengen. Er zijn wel signalen dat dit bewustzijn ontstaat. Ik vond het interessant dat een betoger op het tv-nieuws zei te beseffen dat vliegreizen misschien duurder worden, en hij niet zomaar meer snel een weekendje naar Malaga kan.”

In mei ’68 vloeiden ook veel deelprotesten samen. Dat ziet Walgrave nu niet snel gebeuren. Net door de kosten van een klimaatshift ziet hij de samenvloeiing met bijvoorbeeld de gele hesjes niet snel gebeuren.

“Er zijn wel parallellen in de manier van organiseren, maar veel meer niet. De gele hesjes zijn in zekere zin oud-links en de klimaatbetogers nieuw-links. De gele hesjes protesteren tégen hogere accijnzen op diesel, terwijl de klimaatspijbelaars net minder dieselsalariswagens willen. Het zijn ook andere sociale klassen. Bij de gele hesjes vind je veel arbeiders terug, veel klimaatspijbelaars komen wellicht uit bakfietsgezinnen die thuis praten over politiek en biovoeding eten.”

Klimaatintendant

De vraag is ook of de klimaatactivisten hun protesten kunnen doortrekken tot aan de verkiezingen. Van de regering van lopende zaken moeten ze immers niet veel meer verwachten. Volgens Walgrave is klimaat hoog op de agenda zetten voor de volgende regeringsonderhandelingen het beste waarop ze kunnen hopen.

Al denkt Huyse dat het wel mogelijk is om nog met het huidige parlement actie te ondernemen. “We moeten tot een situatie komen waarbij zowel politici als burgers beseffen dat ze voor het klimaat elkaar nodig hebben. Daarom ben ik zelf voorstander van het aanstellen van een onafhankelijk klimaatintendant. Die aanpak heeft ook gewerkt in het Oosterweel-dossier. Deze bemiddelaar zou dan als scheidsrechter kunnen overleggen tot er een soort toekomstverbond is.”

Als het van Marchal afhangt, moeten de klimaatspijbelaars hun vel intussen zo duur mogelijk verkopen. “Ze moeten de lat zo hoog mogelijk leggen en nooit tevreden zijn. Dat deden wij ook. Uiteindelijk werd dankzij ons de politie hervormd, kregen slachtoffers meer inspraak en ontstond Child Focus.” 

Volgens de mede-organisator van de Witte Mars moeten ze de politiek verantwoordelijken wel eerst doen inzien dat ze fout waren en hen dat ook laten zeggen. “Dan pas kunnen ze veranderen, merkten wij ook. Ze moeten streng waken over hun onafhankelijkheid en niet toelaten dat de partijpolitiek hen recupereert. Ze moeten ook oppassen dat ze zich door kapers op de kust niet laten misbruiken, zoals bij de gele hesjes gebeurde. Net zoals wij moeten ze wit blijven, zonder partijkleur en puur.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234