Maandag 26/07/2021

De kleren van de keizer

Door de nachtelijke straten van New York dwaalt een vriendelijke en beschaafde man. Hij beleeft een chaotische nacht vol erotische onrust en achtervolgingen, vol bizarre ervaringen en ontmoetingen met vreemde personages. Stilaan beseft hij dat hij die avond misschien beter thuis was gebleven, waar het rustiger en in ieder geval veiliger is. Maar zoals de zaken staan, beleeft hij een nachtmerrie waaruit hij niet eens kan ontwaken - omdat ze echt is.

Jan Temmerman

Dit is niet de samenvatting van Eyes Wide Shut, de nieuwe en meteen ook laatste film van Stanley Kubrick, maar het lijkt er wel zeer sterk op. De hierboven beschreven man (vertolkt door Griffin Dunne) is het hoofdpersonage uit After Hours, het kleine pareltje van moderne grotestadsparanoia dat Martin Scorsese in 1985 als een soort tussendoortje verfilmde, toen zijn Last Temptation of Christ-project onder druk van allerlei religieuze lobbygroepen (tijdelijk) werd opgeschort. Scorsese draaide After Hours met een soort grimlach, als een nieuwe etappe in zijn haat-liefde verhouding met New York. Het resultaat was een grappige en boeiende paranoiakomedie, zonder al te veel pretentie.

Naar verluidt heeft Stanley Kubrick een tijdje met het idee gespeeld om Arthur Schnitzlers Traumnovelle (1925) ook als een echte komedie te verfilmen, met Steve Martin in de hoofdrol. Maar uiteindelijk is het een - weliswaar uit het Wenen van rond de vorige eeuwwisseling naar het hedendaagse New York overgeplaatste - vrij trouwe en ernstige bewerking geworden van de zeer freudiaans geïnspireerde novelle.

In de hoofdrol zien we Tom Cruise: hij speelt de welgestelde arts Bill Harford, die met zijn vrouw Alice (rol van Nicole Kidman) naar een chique kerstparty gaat bij Victor (rol van Syndey Pollack), een van zijn rijke patiënten. Daar flirten beide echtelieden zo'n beetje met enkele andere gasten. In het geval van Alice betreft het een grijzende Hongaarse malloot, die haar bij wijze van introductie vraagt of ze de liefdesgedichten van de Romeinse dichter Ovidius kent en die haar nadien uitnodigt om boven de verzameling bronzen Renaissance-beelden van gastheer Victor te gaan bekijken - even lijkt het dus dat Eyes Wide Shut tòch een komedie zal worden. Bill houdt het eenvoudiger: hij laat zich gewoon zo'n beetje opvrijen door twee mooie modemeisjes.

Eenmaal weer thuis zijn Bill en Alice door dat onschuldig geflirt blijkbaar voldoende opgewonden geraakt voor een echtelijke vrijpartij. Daarvan krijgen we alleen de zogenaamde introductie te zien, de scène met een naakte Nicole en Tom voor de spiegel die maandenlang de enige beelden leverde die we van Eyes Wide Shut te zien kregen. Daar hoort ook de suggestieve, want in deze context nogal moraliserende songtekst 'Baby did a bad bad thing' van Chris Isaak bij. Maar misschien is het alleen maar plagerige ironie van Kubrick.

Daags daarop praten Bill en Alice 's avonds nog wat na, onder het roken van een jointje. De dokter begaat de onvoorzichtigheid te beweren dat hij helemaal niet jaloers is op "de moeder van mijn dochtertje" en dat hij daar trouwens geen enkele reden toe heeft. Dat steekt Alice zozeer dat ze Bill een situatie uit hun vorige zomervakantie in herinnering brengt, waar zij in het hotel een jonge Navy-officier heeft gezien. Bill herinnert zich niets, maar Alice was toen, naar eigen zeggen, zo onder de indruk dat ze bereid was geweest alles, maar dan ook werkelijk àlles op te geven voor een vrijpartij met die vreemdeling.

Voor Bill goed en wel kan reageren op die bekentenis, wordt hij weggeroepen naar het sterfbed van een patiënt. Zo begint dan zijn nachtelijke omzwerving, waarop hij enerzijds in gedachten geplaagd wordt door (gefantaseerde en in zwart-witte Helmut Newton-stijl gefotografeerde) vrijscènes van zijn vrouw met die onbekende officier en anderzijds allerlei seksueel geladen situaties op zijn weg vindt - waarvan hij misschien wel gebruik zou willen maken, maar daar komt hij door allerlei omstandigheden niet toe. Een van die situaties is de al veel besproken orgiescène, waar de gemaskerde deelnemers er uitzien alsof ze net van het Venetiaans carnaval komen en een soort hogepriester blijkbaar eerst met een wierookvat moet staan zwaaien voor er tot actie kan worden overgegaan. Dat gebeurt dan ook, maar dus niet door Bill. Integendeel, zijn leven blijkt zelfs in gevaar te zijn. Maar misschien is het allemaal maar schijn. Of doorgestoken kaart. Of een droom. Of een nachtmerrie.

Samengevat vertelt Eyes Wide Shut dus eigenlijk het verhaal van een vrouw die haar man wil straffen voor zijn gebrek aan seksuele jaloezie, waarna de man op zijn buurt zijn vrouw wil straffen (voor haar niet eens voltrokken en misschien zelfs puur verzonnen overspel) door zelf te proberen vreemd te gaan. Alles bij elkaar is dat toch wel erg mager voor een film waarin wijlen Stanley Kubrick het naar eigen zeggen wilde hebben over "de seksuele ambivalentie van een gelukkig huwelijk en de wisselwerking tussen seksuele fantasieën en de werkelijkheid".

Dat de maskers die in de film gedragen worden symbool staan voor het feit dat mensen hun eigen seksuele verlangens niet altijd onder ogen willen of durven zien, is duidelijk. Net als de impliciete stelling dat ook gehuwden vaak voor elkaar een masker blijken te dragen. Maar met dat soort overpeinzingen hou je geen film van meer dan tweeëneenhalf uur voldoende boeiend. Dat kan zelfs Stanley Kubrick niet, die (gelukkig) nu en dan voor visueel vuurwerk en cameratechnische briljantie zorgt.

Wat de film echter vooral schade berokkend heeft, is de hele hype die eromheen ontstond vanwege de absurde geheimhouding (bij de eerste vertoning van Eyes Wide Shut, exclusief voor de twee hoofdrolspelers, mocht zelfs de projectietechnicus niet meekijken), de extreem lange productieduur (met de verhalen over steeds weer herhaalde takes), het feit dat het inmiddels al twaalf jaar geleden was dat grootmeester Stanley Kubrick nog eens een film had afgeleverd en de omstandigheid dat het filmechtpaar gespeeld wordt door het huidige droomstel van Hollywood. Het had alleen maar als gevolg dat de verwachtingen voor de film hoog, véél te hoog gespannen waren en dat de talrijke Kubrick-fans (waartoe ik mezelf ook reken) slechts konden kiezen uit twee mogelijkheden. Of betreuren dat het testament ons ontgoocheld en ontevreden achterlaat. Of blijven beweren dat de keizer mooie kleren draagt.

TITEL: Eyes Wide Shut. REGIE: Stanley Kubrick. SCENARIO: Stanley Kubrick en Frederic Raphael, geïnspireerd door Traumnovelle van Arthur Schnitzler. FOTOGRAFIE: Larry Smith. MUZIEK: Jocelyn Pook, György Ligeti en Dmitri Sjostakovitsj. PRODUCTIE: Stanley Kubrick en Jan Harlan. VERTOLKING: Tom Cruise, Nicole Kidman, Syndey Pollack, Todd Field, Marie Richardson, Rade Sherbedgia, Leelee Sobieski, Sky Dumont e.a. VK/VS, 1999, kleur, 158 min. Gedistribueerd door Warner Bros.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234