Zondag 09/05/2021

InterviewMarleen Finoulst

‘De kleine kern twijfelzaaiers breidt zich uit als een olievlek’

Met haar boek en de taskforce vaccinatie wil Marleen Finoulst tal van misverstanden de wereld uit helpen.
 Beeld Wouter Van Vooren
Met haar boek en de taskforce vaccinatie wil Marleen Finoulst tal van misverstanden de wereld uit helpen.Beeld Wouter Van Vooren

Zoals alle factcheckers had Marleen Finoulst (58), lid van de taskforce vaccinatie, nooit zoveel werk als in coronatijden. Met haar boek Vaccineren. Doen of laten? werkt ze, nu exact één miljoen Belgen hun spuit hebben gekregen, verwarring weg. ‘De twijfelzaaiers zijn goed georganiseerd en hyperactief.’

“Een nieuwe type vaccins die erg snel klaar waren en die een stukje genetisch materiaal van het virus inbrengen? Daar had ik ook veel vragen bij”, zegt Marleen Finoulst. Maar als iemand weet waar je dan de meest betrouwbare antwoorden vindt en hoe je de valkuilen van charlatans vermijdt, dan is zij het wel.

De voormalige huisarts is al zo’n dertig jaar gespecialiseerd in wetenschapscommunicatie, leidt de ‘factcheckers’-website Gezondheid en Wetenschap en zit nu in de taskforce vaccinatie. “We krijgen enorm veel vragen over het virus en de vaccins. Er is zoveel onnodige angst”, zegt ze.

Die wil ze nu ook temperen met haar boek Vaccineren. Doen of laten? Je leert daarin hoe vaccins in de achttiende eeuw zijn ontstaan toen bleek dat vocht uit pokkenblazen van zieke koeien mensen tegen de pokken beschermden, hoe ze miljoenen en miljoenen levens redden en waarom de strenge veiligheidscontroles betrouwbaar zijn.

Moet u nu niet nog snel een stuk aan uw boek toevoegen over de bloedklonters en het AstraZeneca-vaccin?

“Ik denk dat iedereen die het hoofdstuk over vaccinveiligheid leest, begrijpt waarom de onrust over die bloedklonters onterecht is. Als je de gezondheid van grote groepen nauw opvolgt, bots je onvermijdelijk op kwalen en aandoeningen. Ook bijvoorbeeld niet lang na een vaccinatie. Maar er zijn niet meer bloedklonters vastgesteld in de groep die is gevaccineerd met het AstraZeneca-vaccin in vergelijking met de niet gevaccineerde populatie. Er is dus geen oorzakelijk verband gevonden tussen het vaccin en de klonters. Bloedklonters komen nu eenmaal geregeld voor.”

Maar verschillende landen pauzeerden tijdelijk toch de vaccinaties met dit vaccin?

“Dat deden ze louter uit voorzorg en tegen het voorstel in van het Europees Geneesmiddelenagentschap, dat geen reden ziet om dit vaccin niet toe te dienen. Deze affaire illustreert vooral hoe de hele wereld met een vergrootglas naar de covidvaccinatie kijkt, en dat is maar goed ook, want we leren steeds bij. Men is extreem voorzichtig om geen fouten te maken. Daardoor wordt de twijfel helaas aangewakkerd. En die is al groot. Bij de taskforce schatten we dat zo’n twintig tot dertig procent van de mensen ongerust zijn.”

Welke twijfels komen het meest voor?

“Onwetendheid over en dus onterechte angst voor de genvaccins is courant, en ook de angst voor onvruchtbaarheid. Het is een leugen dat vaccins onvruchtbaar zouden maken. Dat heeft het onderzoek al omstandig aangetoond. Wat het nu extra lastig maakt, is dat de adviezen van de Hoge Gezondheidsraad voor vaccinatie van zwangere vrouwen al een paar keer zijn aangepast. Veel mensen leggen dan onterecht een verband met vruchtbaarheid.

“Maar voor alle medicijnen en vaccinaties geldt dat we ze liever niet in eerste instantie aan zwangere vrouwen toedienen. Sinds het Softenon-drama (waarbij misvormde kinderen ter wereld kwamen omdat een geneesmiddel onvoldoende was getest, red.) is dat een extra bescherming voor hen, ook al is er geen enkele aanwijzing van risico’s. Naarmate er meer gegevens zijn over vrouwen die toch gevaccineerd zijn en zwanger waren, kun je op den duur ook hen vaccineren.”

Ook in verband met de leeftijdsgrens voor het AstraZeneca-vaccin is van strategie veranderd. Dat geeft de indruk dat de wetenschap het ook allemaal niet weet.

“Dat is het lastige nu. Het onderzoek loopt terwijl de pandemie zich voltrekt. Daarom brengen wij op Gezondheid en Wetenschap veel updates van factchecks. In directe gesprekken met mensen merk ik ook dat je twijfels, ook over waarom een vaccinstrategie wordt bijgesteld, tamelijk snel kunt uitklaren. Maar online circuleert zoveel onzin dat het soms voelt als water naar de zee dragen.”

Welk onzin zien jullie vooral?

“Desinformatie van antivaxers en conclusies van nog niet geverifieerd of gewoon slecht onderzoek. Omdat je nu scoort met corona-onderzoek, is er een wildgroei en daar zitten echt flutstudies bij. Zoals die bij amper twintig zeventigers die na een Covid-19-infectie met minder kwalitatief sperma zaten. Dat is normaal na een infectie, zeker op die leeftijd. Maar dat wordt dan: ‘Coronavirus tast spermakwaliteit aan.’ Ook dat hebben wij rechtgezet, maar het lijkt eindeloos want ondertussen zijn twijfelzaaiers hyperactief op sociale media.”

Doelt u op de antivaxwebsite Artsen Voor Vrijheid (AVV), tegen wie uw man onlangs klacht indiende bij de Orde van Geneesheren?

“Onder andere. Het zijn zo’n achttien mensen waarvan sommigen nooit arts zijn geweest die desinformatie verspreiden. Wij hadden met Gezondheid en Wetenschap een factcheck gedaan op een claim van AVV waarin zij op basis van dubieuze bronnen zoals YouTube-filmpjes de vaccins in twijfel trekken.

“Aan de hand van de wetenschappelijke literatuur hebben we die allemaal een voor een weerlegd, en dat is verspreid onder artsen. Maar AVV heeft dan nog eens gereageerd met allerlei onwetenschappelijke tegenclaims (blaast). Dat was voor mij de druppel. Die klacht bij de Orde is een signaal. ‘Doe eindelijk iets. Er staan levens op het spel’, zeggen we daarmee. Want artsen die zelf twijfel zaaien, dat is echt heel nefast.”

En?

“De Orde laat weten dat ze klacht ernstig nemen, maar wij worden niet ingelicht over wie welke sancties krijgt omdat de Orde gebonden is aan allerlei regels.”

Het valt meteen op dat de claims van deze mensen niet kloppen. Moet je er wel aandacht aan geven?

“Met antivaxers is dat altijd de hamvraag. Maar dit keer deden wij dat wel omdat ze hun desinformatie verspreid hebben naar tal van artsen en ziekenhuizen. Wij kregen daar plots van veel artsen vragen over. En u ziet misschien dat een en ander niet klopt, maar dat is voor de leek zeker niet vanzelfsprekend. Het gevaarlijke is dat in de beweringen van antivaxers doorgaans wel een stukje waarheid zit. Daardoor trappen mensen er sneller in dan in totaal van de pot gerukte stellingen.”

Wat zijn voorbeelden?

“Het is waar dat de mRNA-vaccins nieuw zijn en een stukje genetisch materiaal inbrengen bij gezonde mensen. En dat een deel van de coronadoden gestorven zijn aan onderliggende aandoeningen. Of dat een heel deel van de bevolking nauwelijks last heeft van het virus. Als je dat oplijst, vertel je geen onwaarheden, maar doe je toch de waarheid geweld aan omdat je niet het volledige plaatje geeft. Zo krijgen wij dagelijks genetisch materiaal binnen van virussen en bacteriën, terwijl het mRNA in zo’n vaccin niet eens in ons lichaam blijft. Dat er ook coronadoden zijn met onderliggende ziekten, doet dan weer niets af aan het feit dat er een oversterfte is van ruim 22.000 Belgen. Omdat zo enorm veel mensen besmet raken, is die oversterfte ongezien hoog en staan de ziekenhuizen zwaar onder druk.”

Marleen Finoulst: 'Online circuleert zoveel onzin dat het soms voelt als water naar de zee dragen.' Beeld Wouter Van Vooren
Marleen Finoulst: 'Online circuleert zoveel onzin dat het soms voelt als water naar de zee dragen.'Beeld Wouter Van Vooren

Wat is de moeilijkst te weerleggen claim?

“Dat je niets kunt zeggen over de lange termijn. Dat is een uitspraak die logisch correct is maar zodanig evident dat ze niets bijdraagt. Wel relevant is dat ernstige complicaties na vaccinaties extreem zeldzaam zijn en zich nog nooit hebben voorgedaan langer dan zo’n acht weken na de injectie. En de mRNA-vaccins zijn wel nieuw, maar in je lichaam gebeurt hetzelfde als bij klassieke vaccins: er wordt via een stukje virus een immuunrespons opgewekt. De risico’s op bijwerkingen zijn ook honderden keren kleiner dan het risico op besmetting, ziekte, sterfte, longcovid, en ook veel kleiner dan de risico’s van slaappillen slikken of ongezond eten en drinken. Interessant om te weten is trouwens dat zelfs in testgroepen van mensen die een placebovaccin kregen ook altijd bijwerkingen optreden. Alleen al het idee dat er bijwerkingen kunnen optreden, zorgt ervoor dat mensen die ervaren.”

Wat met de zorgen over auto-immuunziekten die bij één op één miljoen gevaccineerden zouden ontstaan?

“Ook dat klinkt erg, maar het risico op auto-immuunreacties is vele keren groter na de infectie zelf dan na een vaccinatie. Vaak is er ook geen oorzakelijk verband met een vaccin aangetoond en veel patiënten die toch zo’n reactie oplopen door een vaccin, genezen.”

Is de belangrijkste truc van antivaxers enkel de stukjes informatie kiezen die in hun kraam passen?

“Dat klopt. Klassiekers in de vaccingeschiedenis zijn dat er formaldehyde en aluminium in vaccins zit. Klinkt vreselijk, tot je verneemt dat we elke dag via de lucht en voeding tien keer meer aluminium binnenkrijgen dan dat er in één vaccin zit. En dat een vaccin minder dan 0,1 gram fomaldehyde bevat, terwijl er in een peer zo’n vijf gram zit. Alleen in erg grote dosissen zijn die stoffen voor ons schadelijk.”

U begon voor de pandemie aan dit boek. Wat was de motivatie?

“De opstoten van mazelen onder invloed van antivaxers in Europa. Mensen zijn echt vergeten hoe erg de ziektes zijn waarvoor vaccins ons behoeden. Daarbij komt dat onder invloed van de geschorste maagdarmchirurg Andrew Wakefield nu al meer dan twintig jaar de leugen circuleert dat er een verband is tussen het mazelenvaccin en autisme. Grote studies hebben dat weerlegd, maar Wakefields publicatie is het meest gelezen teruggetrokken artikel ooit, ondanks de grote rode letters met ‘retracted’ erop. Hij blijft een van voortrekkers van de antivaxers en dat komt tot bij ons.”

Wat drijft antivaxers?

“Velen geloven echt dat ze de wereldbevolking moeten beschermen tegen de vaccins omdat die de halve mensheid zouden uitroeien. Anderen zijn aanhangers van natuurgeneeskunde en vinden dat je weerstand op natuurlijke manieren versterken volstaat tegen dit virus, wat totaal niet klopt. Rond die harde kern zijn er ook mensen die vooral een graantje willen meepikken omdat ze supplementen verkopen. Die business boomt nu enorm.”

Als je ziet hoe Big Pharma eerder al sjoemelde met data of overheden onder druk zette om medicijnen te kopen tegen te hoge prijzen, is het wel niet vreemd dat er wantrouwen is.

“Inderdaad. Toch is het geen rationele reden om het kind met het badwater weg te gooien. We moeten pragmatisch zijn. Deze sector heeft de centen en de knowhow om levensreddende vaccins te maken. Het alternatief is dat we honderden miljoenen mensen voortaan laten sterven. En er zijn veel veiligheidsbarrières. Vaccinontwerpen starten vaak aan de universiteit en resultaten worden via wetenschappelijke publicaties streng doorgelicht. Voor een vaccin op de markt komt, moet het ook door vele, erg strikte controles. Ook nu raakten verschillende kandidaten daar niet door.”

Het aantal antivaxers ligt hier rond de 1 procent. Moeten we er wel wakker van liggen?

“Die harde kern zit zo diep in het vat van de misleiding dat je die mensen daar niet meer uit krijgt. Ik heb het geprobeerd maar het is enorm vermoeiend en vaak verloren moeite. Wij hebben met de taskforce besloten om vooral in te zetten op de veel grotere groep die twijfels en vragen heeft. Voor hen is ook dit boek bedoeld.

“Maar wat me wel zorgen baart, is dat die kleine kern antivaxers erg goed georganiseerd is en zich uitbreidt als een olievlek. Dankzij sociale media trekken ze meer dan ooit mensen naar zich toe die aanvankelijk alleen maar met vragen zaten. Met blitse filmpjes en beklijvende getuigenissen krijgen ze hen snel in hun greep. Daar kunnen de wetenschappelijk verantwoorde maar droge sites van de Wereldgezondheidsorganisatie of onze factchecks niet tegenop. Er zal echt meer nodig zijn.”

Wat?

“We zijn daarover aan het overleggen. Ik denk dat enkel reageren op misleidende berichten zoals wij nu doen niet volstaat en we ook proactief moeten werken. Zelf met al gecheckte feiten en verhalen komen, bijvoorbeeld van de vele mensen die blij zijn dat ze gevaccineerd zijn. Er is ook een echt populaire campagne nodig. Waarom zetten omroepen tv-programma’s als Thuis, Familie of De Ideale Wereld niet in om juiste informatie bij het brede publiek bekend te maken? Wij en de klassieke media zijn bezig met de grafieken en experts, maar voor een groot publiek kan humor beter werken dan secure, specialistische factchecks.”

Vaccineren. Doen of laten? 25 euro, 118 pagina’s, ASP Editions

°1962

Was huisarts

Schreef voor Artsenkrant, Knack, Trends

Hoofdredacteur van Bodytalk, het gezondheidsmagazine van Knack

Coördineert de website ‘Gezondheid en Wetenschap’

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234