Zaterdag 17/04/2021

De kleine kantjes van het grote machtsspel rond de NMBS

Morgen buigt de raad van bestuur van de NMBS zich over het lot van gedelegeerd bestuurder Etienne Schouppe. Hij wordt beticht van oplichting en kan volgens voorzitter Michel Damar 'niet meer functioneren'. Dat is ook wat verkeersminister Isabelle Durant ervan denkt. Toch lijkt al bij voorbaat vast te staan dat de raad zal besluiten dat er geen enkel probleem is. Een blik achter de schermen maakt duidelijk waarom. Dertien van de achttien leden - die in principe allen geacht worden te waken over het algemeen belang van de Belgische staat - lieten zich de voorbije jaren bekoren met een lucratief mandaat in een van de meer dan zestig 'filialen' van de NMBS.

DOUGLAS DE CONINCK

Herman De Croo heeft het laatst nog berekend. De NMBS heeft een zakencijfer van 125 miljard en meldt in haar laatste jaarverslag voor 35 miljard inkomsten. "Dat betekent dat deze onderneming jaarlijks 90 miljard frank onttrekt aan de natie", aldus de ex-excellentie. "Dat gaat via subsidies, het verkopen of verhuren van gronden of het valoriseren van bezittingen door sale & lease back. Laatst hoorde ik dat ze het vormingsstation in Antwerpen-Noord willen verkopen aan een Amerikaanse financier. Mij best, maar laat ons een kat een kat noemen. Dat station en de grond waar het op staat, maken deel uit van het gigantische spoorwegpatrimonium dat tot in 1991 aan de staat toebehoorde en door Jean-Luc Dehaene met één pennentrek cadeau werd gedaan aan de NMBS. Iedereen spreekt maar over die toelage van 13 miljard die de maatschappij jaarlijks ontvangt voor openbare dienstverlening, maar dat is slechts een fractie van de werkelijke som. De NMBS vervoert 7 procent van de bevolking en 13 procent van de goederen, maar soupeert bijna twee miljard pér wéék op. De dioxinecrisis kost ons 6 miljard en voor het verhogen van de pensioentjes was 7 miljard nodig. Dat is telkens een maand NMBS."

Sinds de NMBS in 1991 het statuut van autonoom overheidsbedrijf verwierf, is er uiterlijk misschien niet veel veranderd, maar in de interne structuren wel. Voorheen kon de federale regering te allen tijde ingrijpen in het beleid - soms met vrij chaotische gevolgen. Nu wordt de NMBS dagdagelijks bestuurd door een zeskoppig directiecomité dat slechts door één instantie kan worden teruggefloten: de raad van bestuur.

Die telt, naast de zes directieleden zelf, twaalf 'gewone leden' (en alleen zij hebben stemrecht). De twaalf zijn de enige echte vertegenwoordigers van de enige aandeelhouder die de NMBS heeft, de Belgische staat. Ze zijn aangewezen door de regering - de vorige regering welteverstaan.

Zes van de twaalf behoren tot CVP en PSC. Maar het merkwaardige is dat toen voorzitter Michel Damar (PS) vorige week liet weten dat de van oplichting betichte Schouppe beter zou opstappen, het protest helemaal niet uit die hoek kwam. Het waren de SP en de vakbonden die pal achter hun gedelegeerd bestuurder gingen staan. Toen verkeersminister Isabelle Durant (Ecolo) ontdekte dat alleen een onmogelijk te behalen tweederde meerderheid binnen de raad Schouppe kon ontslaan, kondigde ze aan dat ze dan maar het hele statuut van de NMBS zou gaan herschrijven. Daarop dreigden de twee erkende spoorbonden ACOD en CVCC plots met "harde acties".

Intrigerend, die lotsverbondenheid. Ze is nog het best voelbaar voor en na de bijeenkomsten van de raad van bestuur. Een regel van het huis wil dat die op vrijdagnamiddag plaatsvinden. De leden zijn mensen met een druk beroepsleven. De laatste uren van de week hebben ze wel eens behoefte aan een tukje. Of aan een copieuze maaltijd - die ook voorzien is.

"Stelt u zich niet te veel voor van de macht die wij zouden hebben", zegt een lid van de raad. "Waarschijnlijk gaat het er elders net zo aan toe, maar het is soms toch behoorlijk frustrerend. We komen daar eigenlijk alleen om ja te knikken. Onlangs vroeg Schouppe ons de goedkeuring voor de overname van het Duitse vervoerbedrijf THL, via de pakjesdienst ABX. Dat ging over miljárden. Op vrijdagavond om tien uur zijn we aan de besprekingen begonnen. Tijdens het diner had een directeur me aangeraden om toch maar geen vragen te stellen: 'Ge moet dat verstaan. ABX, dat is het speelgoed van Schouppe. We laten hem maar doen, hij zal wel weten wat goed is.' Nog voor middernacht was de overname goedgekeurd. Niemand wist wat we gekocht hadden, laat staan voor hoeveel geld. Het gebeurt ook vaak dat we de dossiers pas op op donderdagnamiddag ontvangen. Dan worden we geacht om die tegen de volgende dag bestudeerd te hebben. Dat gaat dan soms over een of ander investeringsplan van honderden pagina's vol tabellen en grafieken waar wij niets van begrijpen."

Herman De Croo zegt exclusieve informatie te hebben over het THL-dossier. "Dat bedrijf was in handen van de Deutsche Bundesbahn, een maatschappij die tien keer zo groot is als onze NMBS en het op werkelijk alle fronten beter doet. Ik denk dan: als de Duitsers daar vanaf willen, moeten ze daar een reden voor hebben. Wel, ik ken ze niet. Wat ik wel weet, is dat de NMBS er 300 miljoen Duitse mark voor heeft neergeteld. Zes miljard frank! De tweede kandidaat-overnemer wou er drie keer minder voor geven. Ik verzin dit niet. Schouppe heeft daar eventjes 4 miljard over de balk gegooid. En dan moet ik in het parlement in alle ernst mee debatten voeren over hoe we de dioxinecrisis gaan betalen? Oké, een manager moet met een zekere graad van zelfstandigheid kunnen werken, maar dit is al te dol. Als je de vorige regering over de NMBS interpelleerde, zei die altijd: 'Hola, de NMBS is nu autonoom, daar kunnen wij niets over zeggen.' Stelde je je vragen aan Schouppe, dan zei die: 'Sorry, bedrijfsgeheim.' En met elke week die verstrijkt, is er weer twee miljard van u en mij in rook opgegaan."

De verdeling van de zitjes in de raad van bestuur kwam tot stand met de taartenschepper: vier CVP, vier PS, twee PSC, één SP en één VLD. De communautaire opdeling is onberispelijk: zes Vlamingen, zes Franstaligen. In het directiecomité zitten twee CVP'ers, twee PS'ers, één PSC'er en één SP'er. Drie Vlamingen, drie Franstaligen.

"Wij hebben ooit geopperd om van die raad een soort college van wijzen te maken", zegt Philippe Janssens van de Bond van Trein- Tram- en Busgebruikers. "Dat zou logischer zijn. Alle geledingen van de bevolking zouden zich vertegenwoordigd moeten voelen in het orgaan dat de nationale spoorwegmaatschappij controleert - of geacht wordt dat te doen. Onlangs publiceerde de Leuvense professor Van Hecke een erg interessante studie over de hiërarchie tussen steden en gemeenten. Zo iemand zou een hoop kennis kunnen aanbrengen. Ons idee werd natuurlijk weggelachen."

Het eerste wat Etienne Schouppe te binnen schoot toen hij vorige week vernam dat hij er officieel van wordt verdacht een oplichter te zijn, was: "Wat voor mechanismen zitten hierachter?" Hij verwoordde enkel wat anderen binnen de NMBS-directie al sinds het aantreden van de nieuwe regering verwachtten: "De blauwen zinnen op wraak."

Elf van de achttien zetels binnen de raad - ook die van Schouppe - komen pas vrij op 13 oktober 2004. De zeven andere op 13 oktober 2001. Zolang willen VLD en PRL niet wachten, zegt men. Vage toespelingen op het vermeende PRL-gehalte van onderzoeksrechter Leys maken de theorie compleet. "Dat zal misschien allemaal wel zo zijn", zegt Philippe Janssens. "Maar er moet toch nog ergens ruimte zijn voor kritische vraagstelling?"

Volgens het jaarverslag voor 1998 heeft de NMBS niet minder dan 64 filialen. Deze week zijn er daar nog eens twee bijgekomen. Sommige van deze bedrijven zijn gevestigd in Düsseldorf, Singapore, Hongkong, Barcelona of Ontario."Ik vraag mij dus écht af wat de NMBS daar te zoeken heeft", windt Herman De Croo zich op. "Welk belang heb ik er als belastingbetaler bij dat er op mijn kosten goederen worden vervoerd in Ontario? Het is niet dat ik mij met alles wil bemoeien, maar het lijkt mij essentiëler dat de trein tussen Brussel en Antwerpen op tijd komt."

De Croo zegt dat hij tegenwoordig - "via contacten daar" - wordt overstelpt met onheilsberichten over de filialen. Een van de bekendste is het ingenieursbureau TUC Rail (voor 75 procent in handen van de NMBS, nvdr). "In de bouwsector geldt een algemene regel die zegt dat het werk van ingenieurs 3 procent van de totale bouwkosten hoort te bedragen", aldus De Croo. "Bij TUC Rail is dat 12 procent. Wanneer de NMBS, zoals ze tegenwoordig op grote schaal doet, terreinen verkoopt, verplicht ze de koper voor zijn verdere bouwplannen om een beroep te doen op TUC Rail. Als dat klopt, is dat verschrikkelijk. Dan gaat het om het afwenden van openbare middelen en dat is niet alleen illegaal, maar vooral ook nefast voor onze economie. Het erge is: als burger kan ik deze verhalen op geen enkele manier verifiëren. Dat is een van die malle regeltjes in het beheerscontract. Er zit wel iemand van het Rekenhof in het College van Commissarissen dat de boekhouding van de NMBS controleert, maar die heeft geen toegang tot de filialen. Het is moeilijk om iets anders te vermoeden dan dat die constructies dienen om zaken te verbergen die het daglicht niet mogen zien."

Als er één ding is dat de leden van de raad van bestuur van de NMBS vast en zeker moeten weten - vrijdagnamiddag of niet -, dan is het hoe het er bij de filialen aan toegaat.

We bestudeerden de aandeelhoudersstructuren en de verdeling van de bestuursmandaten binnen een aantal van die filialen. Vaststelling. Op vijf na, bekleden álle leden van de algemene raad van bestuur tevens een beheersfunctie bij een of meerdere filialen. Geen enkel lid van het directiecomité heeft binnen het kluwen van filialen en participaties minder dan zes bestuursmandaten.

Onder de twaalf gewone leden van de raad is de verzamelwoede minder groot, maar de portefeuille van Michel Debauque (PS) roept wel vragen op. Hij is burgemeester in La Louvière, maar blijkt via de NMBS belangen te hebben in havenbedrijven in Zeebrugge...

Op zich is het de normaalste zaak van de wereld dat de NMBS haar financiële invloed verpersoonlijkt, maar botsingen van belangen blijken onvermijdelijk. Leys beschuldigde Schouppe vorige week van valsheid in geschrifte en oplichting naar aanleiding van een sale & lease back-contract met Ikea. De Zweedse meubelgigant kocht in 1991 voor 2,7 miljard treinen van de NMBS en liet ze onderhouden door het bedrijf Interferry-Boats, dat voor 65,6 procent in handen is van de NMBS. Het bedrijf speelde het contract op haar beurt door aan de ateliers van de NMBS zelf. Leys vermoedt dat hier openbare gelden zijn verdonkeremaand.

In totaal hebben zeven leden van de raad van bestuur van de NMBS tevens belangen in Interferry-Boats (een van hen, de voorzitter trouwens, heet Etienne Schouppe). Wanneer de raad van bestuur zich morgen buigt over 'het probleem Schouppe', zit een lid op drie in een onmogelijke situatie. In een normale wereld zou de raad van bestuur zich burgerlijke partij moeten kunnen stellen tegen Schouppe en/of Interferry-Boats. Of met andere woorden: tegen zichzelf.

Wie denkt dat het hier gaat om een ongelukkige speling van het lot, ziet zijn gemoedsrust snel verstoord. Een op drie leden van de raad van bestuur duikt ook op bij Euro Liège TGV, het filiaal dat in Luik naar rato van 3 miljard frank een HST-station gaat bouwen. "De top van de NMBS zit daar in één vennootschap met Guy Mathot en José Happart", zegt De Croo. "Men zegt mij dat dat Luikse station een miljard méér kost dan nodig."

Bij het filiaal Publifer vind je naast drie leden van de raad van bestuur ook de maîtresse van een van de big shots uit het NMBS-directiecomité terug. Bij het voor 51 procent door de NMBS gecontroleerde houtbedrijf CCB is een van de bestuurders NMBS-bestuurder-directeur Raviart. Samen met het eveneens door de NMBS overgenomen Woodprotect Belgium is CCB een van de vaste leveranciers van houten dwarsliggers op het Belgische spoorwegnet. Nogmaals De Croo: "Wat als wij morgen vaststellen dat de NMBS zo'n bedrijf het dubbele betaalt van de gangbare prijzen? Ik heb nu al indicaties in die zin."

Niemand weet wat al deze dubbele mandaten voor directie en leden van de raad van bestuur inhouden op het vlak van bijverdiensten. Rond de zitpenningen en onkostennota's bij de filialen Euro Liège TGV, Eurostation en TUC Rail zijn veel wilde verhalen voorhanden, maar geen cijfers. Bedrijfsgeheim, zegt Schouppe.

Van de NMBS zelf is wel geweten wat bestuurders en directieleden er verdienen. Indien deze bedragen indicatief zouden zijn voor hoe het er bij de filialen aan toegaat, dan gaat de positie van de gemiddelde bestuurder lichtjes lijken op die van de bezitter van een winnend lot Win for Life. "Ik vrees dat veel leden van de raad van bestuur alleen al uit particulier geldelijk belang achter Schouppe gaan staan", zegt De Croo.

Als gedelegeerd bestuurder verdient Etienne Schouppe zelf jaarlijks 14.096.477 frank bruto (een getal dat vanwege indexsprongen moet worden vermenigvuldigd met 1,2). Dat is het dubbele van het salaris van premier Guy Verhofstadt. Zijn adjuncten Antoine Martens en Marcel Verslype verdienen 7,6 miljoen, de bestuurder-directeurs Pardon, Raviart en Bourlard elk 6,5 miljoen.

Om eens per maand de raad van bestuur te komen voorzitten, ontvangt Michel Damar 2,2 miljoen. Zijn adjunct Colpaert krijgt ruim 1 miljoen, terwijl diens collega-adjunct Cammarata slechts 276.000 frank krijgt (Cammarata was de afgelopen jaren dan weer alomtegenwoordig in diverse NMBS-filialen). Een 'gewoon lid' van de raad van bestuur ziet jaarlijks ongeveer een half miljoen frank op zijn rekening verschijnen. Om eens per maand een doos onmogelijk te bestuderen papier te ontvangen en goed te keuren, is dat niet slecht betaald.

Opmerkelijk is de uitzondering die de NMBS-top maakte voor de twee vertegenwoordigers van de vakbonden binnen de raad. Zij krijgen het dubbele, zijnde ruim 1 miljoen frank. Elk van de achttien leden heeft ook nog een onkostennota die kan variëren van 36.000 tot 48.000 frank - voor Schouppe is dat 60.000 frank. Zowel Damar als het voltallige directiecomité heeft een auto met chauffeur.

Het is De Croo al opgevallen dat de leden van de raad van bestuur en het directiecomité bij de filialen de hoge functies met een merkwaardige precisie onder elkaar hebben verdeeld. "Alsof ze om beurten voorzitter of gedelegeerd bestuurder mogen gaan spelen", merkt hij op. "Ik weet ook niet hoeveel ze daar verdienen. En ik zou het ook niet willen weten indien dit alles niet met mijn belastinggeld gebeurde."

Volgens de laatste berichten circuleren er binnen de raad twee scenario's. De groep rond Damar stelt voor dat de leden collectief ontslag nemen. Dat is vooralsnog een minderheidsstandpunt, want de anderen hebben een beter idee: op de meest affirmatieve zin hun vertrouwen uitspreken in Etienne Schouppe.

Dertien van de achttien leden van de raad van bestuur van de NMBS zijn tevens bestuurders van filialen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234