Zondag 07/06/2020

'De klappen in mijn leven hebben mij het meest bepaald'

Jos Verbist (60) speelt mooie rollen op tv en in theater, maar eigenlijk dient hij bovenal een hoger doel. 'Laat kunst alstublieft voor zo veel mogelijk mensen zijn.'

U kent Jos Verbist wellicht vooral als Armand uit Quiz me Quick, maar hij speelt ook al vele jaren opgemerkte rollen in theater, regisseert, doceert aan het RITS en is artistiek leider van Theater Antigone in Kortrijk. Daar probeert hij met grote gedrevenheid het hoofd te bieden aan de uitdagingen van deze tijd.

U ging akkoord met een interview toen u hoorde dat het niet alleen over Quiz me Quick hoefde te gaan. U bent niet zo trots op uw tv-prestaties?

Jos Verbist: "Kijk, het moet in de geschreven pers almaar over televisie gaan, terwijl ik theater zo belangrijk vind, terwijl theater zo gebaat kan zijn bij wat meer aandacht. Pas op, ik ga daar niet over zeuren, op tv komen heeft ook zijn voordelen. Ik word nu in Kortrijk aangesproken door mensen die niet eens weten dat ik al vijftien jaar in hun stad een gezelschap aan het uitbouwen ben. Sommige van hen komen nu toch een keertje kijken, wat meegenomen is. En als we onze producties proberen te verkopen aan culturele centra, merken we dat bekende namen in de cast de dingen eindeloos veel makkelijker maken. Dat is al jaren een tendens. Daar is niks aan te doen, maar ik vind het wel jammer, dat ga ik niet ontkennen.

"Dat alles neemt niet weg dat ik blij ben met Quiz me Quick. Bart De Pauw heeft zich weer eens bewezen als scenarist. Goed voor hem ook want het was aan hem te zien dat hij geleden had onder de heftige kritiek die hij bij de start van zijn eigen productiehuis Koeken Troef! moest incasseren."

Wat vindt u zelf zo goed aan deze alom bejubelde tv-reeks?

"Dat de verhalen herkenbaar zijn zonder ooit banaal te worden, en de personages vol en rijk zijn, allemaal met hun specifieke dramatiek. Ik ben erg blij met mijn rol. Armand is zo'n man die ik graag wil verdedigen. Ik ken vanuit de sociaal-artistieke werking van Antigone veel mensen die klappen hebben gekregen in het leven, en zo'n rol is voor mij een eerbetoon aan hen. Om een voorbeeld te geven: één van onze vaste niet-professionele spelers is door de drank alles kwijtgeraakt. Hij heeft zijn weg teruggevonden en is nu al 35 jaar nuchter. En toch blijft het een gevecht om elke dag weer 'nee' te moeten zeggen. En hij durft niet te zweren dat hij nooit meer ten prooi zal vallen aan zijn verslaving. Heftig vind ik dat."

Wat waren de prettigste verrassingen tijdens de draaiperiode?

"Allereerst: de acteurs waar ik mee mocht spelen. Veel nieuwe gezichten voor mij, maar het marcheerde geweldig tussen de vijf quizzers. Niks prettigers dan die spelersklik te voelen. Je handelt vanuit een impuls, de ander gaat ermee aan de haal, en zo komt de boel tot leven voor de camera. Heerlijk. Daar doe je het voor.

"Tweede verrassing: de regisseur, Jan Matthys. Hem kende ik tot dan toe ook nog niet. Hij blijkt een hele goede, nieuwsgierige maker te zijn die graag en goed kijkt. Hij is erin geslaagd om een uitstekende crew samen te stellen. Allemaal mensen die geweldig goed op elkaar zijn ingespeeld. Dat creëert een optimale, rustige sfeer. Echt plezant om zo te kunnen werken. Jan had bovendien goede smaak. Toen ik het scenario onder ogen kreeg, was ik nog een klein beetje ongerust. Als je dat verkeerd gaat spelen en regisseren, dacht ik, wordt het misschien wel flauw. Maar in die val zijn Jan en zijn ploeg nooit getrapt. Ze hebben gekozen voor fijnzinnige humor, niet voor billenkletsers, en daarin zit voor mij de kracht van de serie."

U doet professioneel veel verschillende dingen, zit er voor u een hiërarchie in die functies?

"Ik ben verantwoordelijk voor Antigone, dus daar moet ik de prioriteit aan geven. Onze werking vraagt ook behoorlijk wat zorg. Naast onze reguliere producties begeleiden we elk jaar één jonge regisseur die zijn eerste stappen zet. We zorgen ervoor dat zijn acteurs betaalde professionals zijn, dat zijn voorstelling genoeg speelkansen krijgt, zulke dingen. Dat is nu veel moeilijker dan tien jaar geleden.

"En zoals gezegd investeren we ook stevig in onze sociaal-artistieke projecten. Om alles te kunnen financieren heb ik mezelf al meerdere keren als acteur uitbesteed aan andere gezelschappen, om zo in de budgetten van Antigone ruimte te creëren. Geluk gehad dat het vaak ook mooie producties werden, zoals die van Guy Cassiers in Het Toneelhuis bijvoorbeeld. Maar zelfs de wat mindere momenten neem ik er voor lief bij. Want dat blijft het mooiste wat er is: andere mensen zien openbloeien."

U vermeldt nu al twee keer die sociaal-artistieke werking. Waarom vindt u dat zo belangrijk?

"Omdat ik niks heb met narcisme in de kunst. Ik hou niet van makers die ongeacht het thema van de voorstelling bovenal zichzelf in de schijnwerpers willen plaatsen. Het uitgangspunt van Louis Paul Boon ligt mij meer dan dat van pakweg Jan Fabre, als je begrijpt wat ik bedoel. Ik vind dat kunst ook iets moet zeggen over de wereld die ons omringt. Dus er kunnen wat mij betreft niet genoeg sociaal-artistieke projecten zijn.

"Zelfs al lukt het niet altijd om het juiste evenwicht te vinden tussen het artistieke en het maatschappelijke, de impact van zulke producties op de deelnemers is immens. We zijn, bijvoorbeeld, een paar jaar geleden beginnen werken met een man die in de psychiatrie zat. In het begin wilde hij helemaal niet meedoen, na een tijdje was hij bereid om misschien iets te zingen, ondertussen speelt hij elke keer mee, en heeft hij al hele lappen tekst gebracht. Iedereen is zwaar onder de indruk van de vooruitgang die hij sindsdien mentaal heeft geboekt, zowel de mensen van de instelling als zijn familie. Of neem Romain. Een man die in armoede leeft, en die sinds zijn engagement bij ons niet alleen zelf speelt, maar ook naar alles komt kijken wat wij hier programmeren. Had je hem tien jaar geleden gezegd: 'je gaat nog hele avonden in theaters doorbrengen', hij zou je hebben uitgelachen. Dat vind ik prachtig. Culturele emancipatie, noem het zelfs met een beladen term: volksverheffing, ik vind dat erg belangrijk.

"We stappen nu ook mee in een onderzoeksproject van de Gentse universiteit, omdat we met allerlei vragen zitten, ook in het RITS, trouwens. Moet je regisseurs specifiek opleiden voor sociaal-artistiek werk? Welke competenties moet je dan inbouwen? Ik ben erg benieuwd naar de resultaten."

Er lijkt wel een soort roeping in u te zitten: theater brengen voor een zo groot mogelijk publiek.

"Dat is wel een beetje zo, ja. Wat mij betreft kun je kunst niet openbaar genoeg maken. Zo stond het trouwens al in de teksten van Herman Teirlinck: de acteur is de cultuurdrager in de brede zin van het woord. Voor mij meteen de reden om destijds naar de Studio te gaan, en niet naar het Conservatorium.

"Het is ook geen toeval dat ik later, voor ik mij geëngageerd heb bij Antigone, met Johan Simons ben gaan samenwerken in Hollandia. Als er nu één gezelschap was dat heel bewust met twee voeten in de wereld ging staan, met al die locatieprojecten op de meest uiteenlopende plekken, dan waren zij het wel. Daar kon ik mij helemaal in vinden. Ik ben ook in Kortrijk blijven samenwerken met Johan Simons. Nu zit hij helaas in München."

Hoe dicht staat u met Antigone bij de droom die u voor dat gezelschap had?

"Ik ben niet de man die grote dromen projecteert, daar ben ik te pragmatisch voor. Ik wil de dingen stap voor stap realiseren, en ik ben blij dat Antigone in Kortrijk ligt, een beetje buiten het centrum van het land, waardoor dat ook mogelijk is. Onze grootste belemmering op dit moment is dat we te weinig middelen hebben, zoals de meesten na de kaasschaaf. Maar ik blijf beseffen dat we in de culturele wereld niks meemaken in vergelijking met mensen in de industrie. Ik word zo kwaad als ik zie wat er bij Ford gebeurt. Dat we het cynisme blijven slikken die onze economie bepaalt, ik vind dat onbegrijpelijk. We moeten toch echt eens ernstig nadenken over het soort samenleving dat we verkiezen. Willen we nu echt dat de aandeelhouder de heilige koe blijft, dat de beurs alles bepaalt? Moet er echt meer geld naar minder mensen? We zouden beter nadenken over andere modellen dan het ongebreidelde liberale kapitalistische systeem."

Overheerst voor u als artiest machteloosheid of strijdbaarheid? U zit onvermijdelijk wel min of meer voor een niche te preken.

"Ik voel me niet machteloos, ik geef nooit op. Ik maak me ook geen illusies: natuurlijk ben je als artiest beperkt. Ik geloof bijvoorbeeld niet dat politiek theater oplossingen kan bieden: niemand gaat een schouwburg binnen om er met een totaal andere mening weer buiten te wandelen. Maar dat neemt niet weg dat je moet blijven proberen. Theater moet de wil hebben om de wereld te veranderen. Vanaf het moment dat je die wil opgeeft, is alles verloren. En ondertussen kan je mensen toch doen nadenken door ze te confronteren met andere ideeën. Dat is en blijft nobel."

Is het ook daarom dat u mee bent gestapt in dat internationale project waar jullie onlangs Arte mee hebben gehaald?

"Absoluut. Het project L' homme qui valait 35 milliards wordt collectief ondersteund door ons en gezelschappen uit Turijn, Luxemburg, Frankrijk en Luik. Die jongens uit Luik hebben het initiatief genomen. Het verhaal gaat over een kunstenaar die niet aan de bak komt. Op den duur gaat hij solliciteren bij de lokale overheid, hij wil leraar worden in een academie, maar zelfs daar vangt hij bot omdat hij niet de juiste politieke voorspraak heeft. Totaal gefrustreerd beraamt hij een plan om zichzelf als artiest op de kaart te zetten. Hij beslist om de grote baas van ArcelorMittal te kidnappen, en hem gekopieerde kunstwerken te laten signeren. Die daad is een kunstact. "De voorstelling is onlangs in première gegaan, en begint nu aan een tournee langs alle betrokken theaters. Het is een erg leuk stuk geworden. Wanneer het in 2014 bij ons staat zullen we het omkaderen met debatten en workshops. Zo zijn we weer een keertje trouw aan onze beginselen."

Wat is het belangrijkste dat u over uzelf hebt geleerd door theater te maken?

"Ik heb de wereld beter leren kennen door me als theatermaker te verdiepen in almaar nieuwe onderwerpen, maar over mezelf heb ik het meest geleerd van de klappen die ik in mijn leven kreeg. Dat is wat je bepaalt."

Welke klap heeft u het meest bepaald?

"Het verlies van mensen. Ik heb onlangs mijn beste vriend weten sterven aan kanker. Ik heb mijn neefje, het zoontje van mijn zus, anderhalf jaar lang tegen kanker zien vechten. Dat is verschrikkelijk om zien, want zo'n jong organisme, dat verzet zich heel erg. Uiteindelijk heeft hij het niet gehaald. Wat voor een ravage dat aanricht, dat valt nauwelijks te beschrijven. Voor zijn ouders. Voor mijn vader. Ik heb hem in elkaar zien klappen van verdriet, ik vermoed dat hij daardoor zijn geloof is kwijtgeraakt. Uiteindelijk is mijn vader overleden aan de gevolgen van alzheimer. Er wordt gezegd dat immense droefenis de trigger kan zijn die zo'n ziekte op gang brengt. Mij zou dat niet verbazen, hij was kapot, toen.

"Zulke dingen meemaken in je omgeving is natuurlijk vreselijk, tegelijk maakt het je ook harder, weerbaarder. Elk mes snijdt aan twee kanten."

Zijn er nog dingen waar u op hoopt, waar u naar verlangt?

"Nee, ik leef in het hier en nu, ik zie wel wat er op mij afkomt. Ik hoop wel dat ik Antigone nog verder kan uitbouwen, en dat die plek blijft bestaan als ik er uiteindelijk mee ophoud. Maar verder... Ik ken mensen die kapot gaan van frustratie omdat ze met lange verlanglijstjes rondlopen die maar niet afgewerkt geraken. Mensen die jarenlang dromen van de lotto winnen, bijvoorbeeld, ik begrijp dat niet."

Het kan toch ook mooi zijn: de gretigheid van dingen te willen, nee?

"Dat is waar. Er zijn ook wel dingen die ik wil, privé, maar daar spreek ik niet graag over. Er dient zich genoeg aan in mijn leven, ik verveel mij nooit. En ik zal mij ook nooit gaan vervelen. Ik denk dat ik aard naar mijn moeder. Ze is 94, ze leest nog ongelooflijk veel en ze gaat nog naar concerten. Dat lijkt me alvast een mooi vooruitzicht."

Quiz me Quick, zondag om 21.20u op één. www.antigone.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234