Zondag 20/06/2021

De katholieken zijn terug in de banlieue

Terwijl ze elders in Frankrijk leeglopen, worden her en der in de Parijse banlieues nieuwe kerken gebouwd. Hoogtepunt is de stad Créteil, waar straks 's werelds eerste kathedraal van de 21ste eeuw opengaat. Een repliek op de groeiende islam? 'Neen, maar we moeten wel weer zichtbaar worden.'

In de Parijse voorstad Créteil wordt volgende maand 's werelds eerste kathedraal van de 21ste eeuw opgeleverd. Hoewel de plaatselijke bisschop zich sterk maakt dat het bouwsel spoedig vol zal lopen, is amper 6 procent van de katholieke Fransen nog praktiserend.

Volgens critici is Notre-Dame-de-Créteil dan ook vooral het christelijke antwoord op de Sahaba-moskee, die daar zes jaar geleden al is opgetrokken. Maar hoe gewrongen de relatie tussen het traditionele Frankrijk en de islam ook zit, een zielenstrijd zeggen de katholieke autoriteiten niet te willen aangaan.

Werd de constructie tweeënhalf jaar geleden aangevat, dan is Notre-Dame vandaag zo goed als af. Twee immense houten schelpen vormen het schip; een 40 meter hoge klokkenstoel, ook van hout, torent boven de platanen uit. Zeker, het bouwwerk oogt even licht als elegant. In het quartier Montaigu - massieve woonblokken uit de jaren 70, 18 etages elk - mag de nieuwe kerk een esthetische verademing heten.

Volgens Alain Bretagnolles van het Parijse bureau Architecture Studio, dat het ontwerp voor zijn rekening nam, "beantwoordt de kathedraal aan een behoefte die zich sinds de jaren 90 in de katholieke kerk laat voelen. Ze wil weg uit de marginalisering van de voorbije decennia, ze wil zichzelf opnieuw bevestigen."

Bretagnolles weet waarover hij spreekt: enkele jaren geleden kreeg ook de kerk Notre-Dame-de-l'Arche-d'Alliance, in het 15de arrondissement van Parijs, op zijn tekentafels vorm, en in en om de banlieue heeft het Franse katholicisme een waslijst hedendaagse projecten op stapel staan.

Zomaar uit de hemel neergevallen komt Notre-Dame-de-Créteil dan ook niet. Créteil is de zetel van een bisdom en 35 jaar lang stond hier al een hedendaagse kathedraal. Die bood plaats aan 600 mensen. Was dat genoeg voor het handvol katholieken dat de mis nog bijwoonde (Créteil telt zes kerken), dan vond bisschop Michel Santier dat zijn kerk ruimer moest. Op hoogdagen was ze te krap, zo argumenteerde hij, en ook de toevloed van migranten, onder wie veel christenen uit Syrië en het oosten, noopte tot capaciteitsverhoging.

Toch ligt Santiers hoofdbekommernis elders: zichtbaarheid. De vorige kathedraal, zegt het bisdom, was "te discreet". Of zoals de bisschop het zelf stelde tijdens een werfbezoek voor de pers, onlangs: "Een kerk die je niet ziet, is een kerk die verdwijnt uit een gemeenschap."

De 'oude' kathedraal, gebouwd in 1976 en inmiddels gesloopt, was een betonnen doos die helemaal verdronk in de omliggende hoogbouw. Volgens de pastorale conventie van die tijd moest de kerk in de eerste plaats onopvallend en bescheiden zijn, het exacte tegendeel van wat ze eeuwen lang geweest was - zeker hier, in de regio Île de France, wieg van de gotiek en van het bleu de Chartres.

Bretagnolles: "Toen hij hier destijds arriveerde, vond Monseigneur Santier zijn eigen kathedraal niet eens. (lacht) Dat wordt helemaal anders. Het interval die de jaren 70 vormden, is bij dezen afgesloten."

Meer monumentaliteit voor een manifestere identiteit, niet alle plaatselijke katholieken tonen zich even overtuigd. "Een beetje vreemd toch wel", citeert de krant Libération een anonieme gelovige. "Waarom hebben ze een kerk afgebroken die amper 35 jaar oud was? Dit wordt wennen."

Sabaha

Anderen geven dan weer schoorvoetend toe dat de kerk "ook wel wat mocht hebben", nadat in 2008 de grote Sabaha-moskee was ingehuldigd, enkele straten verderop. Volgens godsdienstsociologe Claire de Galembert "beschouwen de katholieken zich vandaag als een minderheid, en net dat zet hen ertoe aan te reageren. Dat doen ze door de publieke ruimte weer in te palmen."

"Het was geenszins de bedoeling andere religies concurrentie aan te doen", ontkent consultant Jean-Baptiste Galland, naar wie de stad Créteil ons doorverwijst. "Wat vermoedelijk wel klopt, is dat de bouw van de moskee die van de kathedraal verhaast heeft."

Al bij al blijft Notre-Dame-de-Créteil pretentieloos, en veel heeft ze niet eens gekost, onderstreept Galland. "Negen miljoen euro in totaal. Conform de Franse wet op de laïcité(die elke financiering van gebedshuizen door de overheid verbiedt, LD) wordt alles betaald met giften van gelovigen en fondsen van het bisdom. Net zoals ze dat met de moskee gedaan heeft, kwam de gemeente met één miljoen euro over de brug, maar dan voor strikt niet-cultusgebonden onderdelen."

Galland werkt voor de Chantiers du Cardinal ('Bouwwerven van de Kardinaal'), een organisatie die onder het bisdom Parijs ressorteert en daar al sinds de jaren 30 de bouw van nieuwe kerken financiert. Ook voor Créteil hebben de Chantiers één miljoen euro opgediept. Enkel in Parijs en het Île-de-France wordt vandaag een tiental nieuwe kerken gebouwd, beaamt Galland. Vorig jaar ging er nog eentje open op een boogscheut van het Stade de France, ten noorden van de périphérique.

"Mooiere gebedshuizen lokken nu eenmaal meer gelovigen", verklaart Bruno Keller, de directeur van Chantiers. "We moeten inderdaad zichtbaarder worden, maar uit onszelf, niet als antwoord op de toegenomen visibiliteit van de islam."

In het multiconfessionele Créteil, waar behalve moslims en christenen ook heel wat joden wonen, is het alles tolerantie wat de religieuze leiders prediken. Meer nog, het vreedzame samenleven heet de trots van de stad. Toch dreigt een wrange discussie die Frankrijk eerder deze zomer in de ban had ook de nieuwe kathedraal binnen te sluipen.

Het hek raakte van de dam toen Dalil Boubakeur, de voorzitter van de Conseil Français du Culte Musulman (CFCM), op radiozender Europe 1 heel gewoontjes "Pourquoi pas?" antwoordde op de vraag of lege kerken niet konden worden omgebouwd tot moskee. Immers, het ontbreekt Frankrijk aan grote bidplaatsen voor moslims, terwijl her en der in de republiek katholieke gebedshuizen bestemmingsloos op de toekomst wachten.

"Het gaat om dezelfde god", argumenteerde Boubakeur. "De riten zijn verwant, wij zijn broedergodsdiensten. Ik denk dat christenen en moslims op goede voet met elkaar kunnen samenleven." Toch, zo gaf de Franse Algerijn toe, besefte hij dat het hier "een delicate kwestie" betrof.

Boubakeur, tevens rector van de Grande Mosquée de Paris en woordvoerder van de gematigde islam, kreeg sneller gelijk dan hij had kunnen vermoeden. Amper waren zijn woorden koud of de katholieke auteur Denis Tillinac, doorgaans een minzaam heerschap en intimus van oud-president Chirac, lanceerde een petitie tegen de ombouw van kerken tot moskeeën. In een gekunstelde referentie aan de antiracistische slogan 'Touche pas à mon pote!' ('Raak niet aan mijn vriend!') zette Tillinac 'Touche pas à mon église!' op. Het weekblad Valeurs Actuelles, dat sier maakt met rechtsconservatieve issues, publiceerde het verhaal prompt op zijn voorpagina.

Wie Tillinacs protestbrief las, moest wel geloven dat Frankrijk, "op wiens bodem de barmhartigheid van onze voorvaderen tienduizenden klokkentorens heeft geplant", in hart en ziel bedreigd wordt. Niet langer door een goddeloze laïciteit die de kerk al sinds de revolutie van 1789 het leven zuur gemaakt had, maar door de islam - volgens een zwellend koor van populisten niet minder dan een vreemde bezettingsmacht.

Hoe dan ook, terwijl bouwvakkers de laatste hand legden aan Créteil, sloeg Tillinacs oproep volop aan. Tot de ondertekenaars behoorden de uiterst rechtse journalist Eric Zemmour, de beschavingsnostalgische filosoof Alain Finkielkraut, politica en passionaria van het ethische conservatisme Christine Boutin, de flamboyante FN-coryfee Gilbert Collard, de boegbeelden van het verzet tegen het Mariage pour tous, of nog, en niet in de laatste plaats, Nicolas Sarkozy.

Het oud-staatshoofd, dat zijn nederlaag van 2012 nooit heeft verteerd, vastbesloten is het Elysée terug te kapen en korte metten wil maken met al wat vaagweg aan mei '68 herinnert, beweegt hemel en aarde om de uiterst rechtse kiezer aan zijn kant te krijgen. Daar mag wel wat katholieke ijver bij.

Vloek

Alsof de petitie niet voldoende olie op het vuur gegooid had - door de indruk te scheppen dat Boubakeur onverhoeds een moslimradicaal geworden was - voegde Valeurs Actuelles er nog een enquête aan toe die bij Ifop was besteld. En ja hoor: 70 procent van onze zuiderburen wil niets weten van kerken die moskeeën worden. Ook veel linkse en jonge Fransen, überhaupt geen katholieken, vonden Boubakeurs suggestie, nou ja, een vloek in de kerk.

"Al hebben de Fransen de kerk sinds de jaren 60 massaal de rug toegekeerd, hun gehechtheid aan het katholicisme, aan de christelijke wortels van het land en de symbolen daarvan, is reëel en wordt zelfs onderschat", legt Ifop-directeur Jérôme Fourquet uit. Of zoals demograaf Emmanuel Todd het onlangs schreef: "Een religie moet je ernstig nemen, zeker op het moment dat ze uitsterft."

Het verbazingwekkendste is nog dit: dat, ver van de politieke stokebranden, de katholieke autoriteiten zelf zich opvallend gedeisd hielden. Ook Bruno Keller, directeur van de Chantiers du Cardinal en medebouwheer van Créteil, wil de controverse niet verder aanwakkeren.

"Een kerk is een kerk, een moskee een moskee, en zo denk ik dat het goed is", zegt hij. "Maar het klopt, de leegloop is een feit. Ze levert ons problemen op, zeker op het platteland. Vroeg of laat zullen we het debat dus moeten aangaan. Maar in de banlieues, bijvoorbeeld in Créteil, is het omgekeerde aan de gang en neemt het succes van de kerk juist toe."

Officieel draagt Frankrijk de sacrosancte laïcité, de levensbeschouwelijke neutraliteit, hoog in het vaandel. Maar hoe strak kerk en staat ook zijn gescheiden, premiers en presidenten sparen kosten noch moeite om beste maatjes te blijven met moderate christenen en moslims, zeker in de armere banlieues, waar het seculiere denken nooit compleet is doorgedrongen.

Zo komt het dat ze daar, net zoals bij de opening van de Sabaha-moskee het geval was, mooi rij aan rij zullen staan op 20 september: de bisschoppen, de rabbijnen, de imams, Dalil Boubakeur en, in naam van de republiek, de minister van Binnenlandse Zaken.

"De kerk aast in Créteil allerminst op voorrang", besluit Keller met een dubbele boodschap. "Maar ze begint wel de plaats terug te vinden die ze kwijt was. Au milieu du village, precies!"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234