Vrijdag 05/06/2020

De Kampioenen van de kleine man

De geschiedenis kan soms meedogenloos cynisch zijn. Uitgerekend op de dag dat de VRT-directie beslist om De Kampioenen stop te zetten, sterft de oude Jan Matterne. De succesvolste scenarist uit de tijd toen de BRT, later BRTN, nog grossierde in populair, volks theater. Zij het dat wat in de jaren 70 ‘populair vermaak’ heette, een andere lading dekt dan vandaag.Toen Matterne zich in de jaren zestig in de BRT opwerkte tot topscenarist, was er nog maar één zender in Vlaanderen, en die werd dus geacht àlle Vlamingen te bedienen. Dat betekent dat de programma’s tegelijk toegankelijk moesten zijn, maar ook weer niet te volks. Oud en jong, rijk en arm, getooid met academische titels of compleet ongeschoold: ze waren allemaal, altijd tegelijk, ‘kijkers’. In een land met één zender bestond het begrip ‘doelgroep’ niet behalve op specifieke uren. Woensdagnamiddag: voor de kinderen. In de vroege zondagnamiddag: Voor boer en tuinder. Dat soort zaken.Maar de VRT-feuilletons, die ’s avonds of in de vooravond op het scherm kwamen, waren écht bedoeld voor ‘het Vlaamse Volk’ in al zijn rangen en standen. Een absoluut schoolvoorbeeld hiervan was Wij heren van Zichem (1968-1969) van Maurits Balfoort; een compilatie uit de boeken van de toen nog razend populaire volksschrijver Ernest Claes. Daar zat typische Witte van Zichem-achtige ongein tussen, met kwajongensstreken en humor van en voor bengels. Maar de serie bevatte ook cynischere, hardere passages, zoals die met de introverte, argwanende boer Coene, en de verwrongen relaties in zijn eigen gezin. De naam van de reeks is daarom ook bijzonder goed gekozen Wij heren van Zichem. Wij: daar gaat het om. Treffend getoond in die legendarische openingsfrequentie: het hele dorp Zichem, samen hossend en springend, mannen en vrouwen altegaar, die hun Zichems gezang op Vlaanderen loslieten:Wij zijn de mannekes van plezier.Zichem dat is boven /Zichem dat is boven /Wij zijn de mannekes van plezier/Zichem dat is boven /en wij zijn hier.'Tjing-boem! Het was de ultieme generiek die de Vlaamse televisie bedacht om de jaren zestig uit te wuiven: Zichem als metafoor van het brave Vlaanderen, (ook al was dat Vlaanderen al danig aan het veranderen, net door de invloed van de televisie). Het was ideale tv voor het Vlaanderen van Louis Neefs en Bob Benny, van Marc Sleen en Willy Vandersteen, van tv-kok John Bultinck en interviewer Joos Florquin, van Jos Ghijsen en Lutgart Simoens, van politici als vader Eyskens, Jos De Saegher, Fons Vranckx en Louis Major. Van Nonkel Bob en Tante Terry, van Francis Bay en het combo van Al van Dam. En van weerman Armand Pien, natuurlijk.Het gros van de tv-reeksen die de BRT in de jaren 60 en 70 uitzond, paste in dit plaatje. Er waren uitzonderingen, zoals De komst van Joachim Stiller (1976) van regisseur Harry Kümel, met full female nude en af en toe zelfs Hollandse tongvallen. Maar dat waren dus uitzonderingen. De BRT was er voor iedereen. Zelfs jeugdfeuilletons als Kapitein Zeppos werden druk bekeken door volwassenen. In Humo’s Prijs van de Kijker behaalde Zeppos in 1965 een eervolle derde plaats, na buitenlandse producties als Bonanza en The Flintstones. Eenzelfde evolutie voltrok zich in Nederland, waar ‘onze’ Jo De Meyere vedette werd als kapelaan Erik Odekerke in het onvolprezen Dagboek van een herdershond (1978).En van die periode was De collega’s (1978-1981) van Jan Matterne het culminatiepunt. Zelden was een feuilleton zo succesvol. Iedereen voelde zich ‘collega’ van die bende op dat niet nader genoemde ministerie: de fabrieksarbeider, de onderwijzer, de middenstander, de huisarts, de personeelsdirecteur (HR-managers bestonden nog niet). Het was het hoogtepunt van een tijd, maar sloot die ook af. De collega’s droegen zelf die kiemen van verandering in zich. De collega’s zelf waren onderling bikkelhard, cynisch en egoïstisch. ‘Volksverheffing’ is bepaald geen dekmantel voor dit meesterwerkje van Jan Matterne, maar dat was inmiddels ook niet meer echt de bedoeling.

De collega’s in hun vrije tijd

Spoel verder tot 1990, als de VRT - toen nog BRTN - begint met FC De Kampioenen. In zekere zin doen De Kampioenen wat aan de collega’s denken, maar dan in hun vrije tijd. Maar toch zou het opzet al snel helemaal anders blijken. De Kampioenen was - en werd in de loop der jaren steeds nadrukkelijker - een soort stripverhaal met levende personages. Geen kinderachtig, wel een ‘kinderlijk’ programma, vol ééndimensionele karakters, die juist daardoor zo kenmerkende typetjes zijn, vol onschuldige humor. Gaf De collega’s af en toe nog inzicht in de condition humaine, dan is dat de minste der bedoelingen bij De Kampioenen. Daar draait het om onschuldig vermaak. Kinderen genieten ervan, en vaak oudere mensen die openstaan voor een eenvoudige humor. Het is een ijzeren succesformule - voor de (weliswaar brede) doelgroep. Johnny Voners, Marijn De Valck en destijds Jacques Vermeire zijn de echte Kampioenen van de Kleine Man.De Kampioenen was het BRTN-antwoord op VTM, dat vanaf september 1989 op de Vlaamse kijker was losgelaten en dat de tv-wereld op zijn kop zou zetten. Nu vocht elke zender voor kijkers. En fixeerde men zich dus op ‘doelgroepen’. Voor het goede begrip: dat onderscheid zit niet tussen de zenders. Toen vtm uitpakte met haar kwaliteitsreeks Moeder, waarom leven wij (1993) mikte ook de commerciële zender op het betere publiek. De VRT heeft de soap Thuis (1995) als antwoord op VTM-successen Familie (1991) en wijlen Wittekerke (1993-2008). Maar die zijn heel anders opgezet dan de oudere populaire feuilletons. Vergelijk De Kampioenen maar eens met Slisse & Cesar (1977). Dat was op tv gebracht Antwerps volkstheater, met humor van en voor eenvoudige mensen. En toch is er een verschil. Het bordkarton van De Kampioenen is nog dunner dan dat van Slisse & Cesar, de personages nog eendimensioneler. Af en toe was er in dat oudere volkstheater ook een ontroerende, pakkende zin, wat bitterheid om de gulle lach te temperen, en hem nadien natuurlijk nog harder te laten schallen. Bij De Kampioenen zijn de smaken basaler: zoet is mierzoet. Humor is schateren. Maat? Welke maat? Als er al gedacht wordt aan maat, dan aan een besmuikte grap over Carmens BH-maat. De Kampioenen is uitstekend entertainment, gemaakt voor de doelgroep, maar weinig méér.

Geen gezeur

En toch is dit geen gezeur over ‘vroeger was het beter’. Ook in het populaire genre zijn er dus meerdere verdiepingen. Een aantal populaire Woestijnvisfeuilletons, zoals Het eiland (2004-2005) en De parelvissers (2006) werden op Eén uitgezonden en zijn dus voor een breed publiek bedoeld - ruimer alleszins dan de betere Canvaskring. Of Van vlees en bloed: uiterst kunstig gemaakt, en met kijkcijfers tot voorbij de 1,7 miljoen. Populariteit en kwaliteit gaan hier hand in hand.Maar dat de interne intriges van de collega’s in Het eiland desondanks niet zo epochemachend zijn als de oorspronkelijke De collega’s, komt natuurlijk dat reeks twee toch op een net iets ‘hoger’ cultureel segment mikte, en dat er natuurlijk het feit was dat intussen vtm bestond en Canvas bleef draaien. Want geen enkel feuilleton kan eraan voorbij gaan dat het tv-landschap nu eenmaal gefragmenteerd is. En wellicht, meer dan vroeger, ook de Vlaamse samenleving. Geen enkele politicus kan zich nog in één medium ‘tot allen’ richten. Jan Matterne kon dat wel nog. In zijn tijd was hij in zekere zin machtiger en invloedrijker dan vandaag een koning of premier is. En dat zegt veel, misschien wel alles, over de structurele onmacht van hen die dit land besturen of willen leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234