Dinsdag 15/10/2019

Reportage

De jodiumpil is nu al de klucht van het jaar

Zoals elke apotheker heeft ook Katlijne Ruysschaert uit Mol sinds dinsdag een stevige stock jodiumpillen. Beeld Eric de Mildt

"Ik moet constant uitleggen dat ze die pillen niet nu moeten slikken, maar bij voorkeur drie uur voor de nucleaire ramp. Als ze mij dan vragen hoe ze moeten raden dat zich over drie uur een nucleaire ramp zal voordoen, zeg ik: ja, dat weet ik ook niet." Apothekers, kernfysica en de jodiumpil.

Natuurlijk is het altijd een beetje balanceren tussen geen paniek willen veroorzaken en dat juist wel doen door te zeggen dat er geen reden tot paniek is. 4,6 miljoen doosjes met daarin tien kaliumjodide­pillen van 65 milligram zijn sinds afgelopen dinsdag verdeeld, op advies van de Hoge Gezondheidsraad.

46 miljoen pilletjes voor 11 miljoen Belgen, dat moet volstaan. Gewoon een kwestie van in geval van nucleaire nachtmerrie niet te vergeten waar je dat doosje ook weer had bewaard. Oplossen in water, zegt de bijsluiter. Of fruitsap. Of afgekolfde melk, in geval van baby.

Fatalisme

In apotheek De Vijzel in het centrum van Zoersel – zo'n 25 kilometer verwijderd van de nucleaire site in Mol-Dessel – bouwt Isabel Vreven een Jenga-toren met doosjes jodium­tabletten waarvan ze nu al lijkt te kunnen voorvoelen dat niemand er ooit naar zal komen vragen, tenzij het daar te laat voor is. Er zijn 480 doosjes besteld, het wettelijk bepaalde minimum voor elke Belgische apotheek, en er zijn er op woensdag­avond nog 441 in stock. De grote vraag was er enkel op dinsdagnamiddag, na Jan Jambon in het middagjournaal op tv. Een dag later begon de vraag al te slabakken en Isabel vreest nog tot in lengte van jaren jodium­tabletten in voorraad te zullen hebben.

Isabel Vreven: “De tabletten zijn bedoeld voor jongeren die nog in de groei zijn, voor zwangere vrouwen en kinderen. Maar de mensen die er­naar vragen, dat zijn hoofdzakelijk ouderen. We hadden hier in Zoersel op dinsdag al meteen een aantal tachtigplussers die hun doosje kwamen opeisen. Ja, het was gratis, iedereen had er recht op, zo hadden ze op tv gezien. Terwijl er eigenlijk wordt geadviseerd om na je veertigste geen jodiumpil meer te slikken. Het heeft na die leeftijd niet echt nog een effect en het verhoogt integendeel het risico op stoornissen aan de schildklier­functie.

Apotheker Isabel Vreven in Zoersel: 'Ik vrees dat we de doelgroep niet echt aan het bereiken zijn.' Beeld Eric de Mildt

“Ik vrees dat we de doelgroep niet echt aan het bereiken zijn. Natuurlijk gaan we niemand een doosje weigeren, maar we geven wel een woordje uitleg. Ook nadat hen is verteld dat de pil eigenlijk niet voor hen bestemd is, willen de mensen toch nog altijd hun doosje. ‘Ja, ge weet nooit.’ En daarbij, het is gratis.”

Zoersel telt luidens Wikipedia 21.000 levende zielen en twee apotheken. Een optimistische schatting laat zien dat om en bij de 100 Zoerse­laren, merendeels bejaarden, zich sinds deze week safe menen te moeten wanen voor het nucleaire inferno, waar en wanneer dat ook losbarsten mag. Als Zoersel een indicatie wezen mag, wordt met de verdeling van deze pillen op deze manier nog geen half procent van de bevolking bereikt.

Volgens Ecolo-politica Muriel Gerkens, wonend op 35 kilometer van de kerncentrale van Tihange en dus zeer begaan met de zaak, “is dat uiteindelijk toch nog altijd beter dan niets”. 

Gerkens heeft in het federale parlement lang en breedvoerig gepleit voor de distributie van deze pillen en krijgt het niet vaak genoeg herhaald: “Ook in Tsjernobyl en in Fukushima dachten de mensen dat hen nooit een ramp zou overkomen. Dat is de teneur die je voelt in de campagne die dinsdag werd gelanceerd. Ze is bedacht door mensen die er zelf niet echt in geloven. Die eerder uitgaan van: voilà, we doen iets en dus valt ons niet meer te verwijten dat we niets hebben gedaan. Die ook zo’n fatalistische houding aannemen: als het bij ons ooit zou gebeuren, dan zijn we allemaal dood. Einde verhaal.”

Ons overkomt het niet

In haar boek Wij houden van Tsjernobyl roept de Russische Nobelprijs­winnares Svetlana Alexijevitsj meerdere keren dat beeld op van de notabelen van de communistische partijtop in Kiev tijdens de 1 mei­parade in 1986. Het was exact vier dagen na de ramp in Tsjernobyl. Het was een zonnige dag, en iedereen liep zomers gekleed, behalve de partijbonzen op het podium, hun geliefden en hun kinderen: allemaal ingeduffeld als vroor het min tien. Zij beschermden zich. De mensen op het podium waren ook voorzien van jodium.

Voor Alexijevitsj situeert zich daar, in dat ene beeld, de fatale vertrouwensbreuk die zou leiden tot de mondiale implosie van het communisme. Je zou verwachten dat een overheid twee keer gaat nadenken voor ze haar bevolking nog eens bullshit probeert te verkopen omtrent nucleaire risico’s, maar zo werkt geschiedenis dus niet. In Nederland stuurde de regering elk gezin en elke alleenstaande per post een doosje pillen. Een veel doeltreffender systeem, daar is iedereen het over eens.

Muriel Gerkens: “Deze regering wil er niet van worden verdacht paniek te zaaien rond kernenergie. Premier Charles Michel die in prime­time de bevolking zou toespreken en klaar en helder uitleggen wat het belang is van de distributie van deze jodiumpillen, dát zou de distributie van 46 miljoen stuks zinnig kunnen maken. Maar dat gebeurt dus niet.”

De folder op de toonbank in de apotheek beeldt de vijf Belgische nucleaire sites uit op een kaartje van België: ‘Al deze installaties beschikken over uitgebreide veiligheidssystemen, voldoen aan strikte nationale en internationale voorschriften en ondergaan strenge controles. De kans op een ernstig ongeval op een nucleaire site is dus klein, maar niet onbestaande.’

De gedachte spat van de letters af: we doen dit allemaal enkel vanuit de absolute overtuiging dat dit een volstrekt zinloze onderneming is. Onze kerncentrales zijn zoveel beter dan Japanse en Oekraïense.

In 2010 en 2011 werden er in België al eens jodiumpillen verspreid, toen enkel binnen cirkels met een straal van 20 kilometer rondom de vijf nucleaire sites. De pillen werden net als nu aangeleverd door het Oostenrijkse concern Gerot Lannach, dat de Belgische staat een halve euro per doosje aanrekent. Nu zijn de cirkels uitgebreid tot 100 kilometer, met als gevolg dat nagenoeg elke Belg recht heeft op een doosje jodiumpillen, behalve dan de inwoners van het Henegouwse stadje Antoing. Die hebben in principe niks te vrezen.

Muriel Gerkens: “Ik weet nog goed dat in 2010 een klein westelijk deel van de stad Luik recht had op een jodiumpil omdat ze nét nog binnen de cirkel rond Tihange woonden. Dat gaf natuurlijk problemen met de mensen die daar net buiten woonden. Die zich plots gingen afvragen of hun levens in de ogen van de regering minder belangrijk waren dan die van de mensen in dat kleine stukje westelijk Luik. Ik denk dat ze met hun uitbreiding van de perimeter naar 100 kilometer allereerst van dat gezeur af wilden zijn.”

Ook een klein deel van de Westhoek, de streek rond De Panne en Veurne, Bachten de Kupe zoals men ter plekke zegt, staat op het kaartje ingekleurd als safe, al lijkt men daar de kern­centrale van het Noord-Franse Gravelines over het hoofd te hebben gezien. Die ligt volgens Google Maps op exact 41 kilometer van Plopsaland.

Armand Pien

In Mol, op een steenworp van de nucleaire installaties van Mol-Dessel, zijn de mensen volgens apotheker Koen Smet meer dan elders vertrouwd met het idee dat een jodiumpil in geen enkel medicijnkastje mag ontbreken. “Ik voel dat aan de gesprekken met de mensen”, zegt hij. “We hebben de folder van Binnenlandse Zaken op de toonbank liggen. Wij vragen: ‘Hebt gij uw jodiumpillekes al?’ In 2010 hebben we er hier meer dan duizend verspreid. Vorig jaar waren het er nog acht en sinds de nieuwe campagne heb ik er nu in twee dagen tijd achtentwintig over de toonbank zien gaan.”

Er is wel iets raars met het doosje dat apotheker Smet ons meegeeft. Het meet 9 bij 4 centimeter en vermeldt als productie­datum 17.11.2010. De doosjes waar Isabel Vreven in Zoersel haar toren mee bouwde, waren twee keer zo groot en vermelden 31.10.2017.

Katlijne Ruysschaert, zijn echtgenote die wat verderop in Mol haar eigen apotheek runt, zegt te weten hoe dat komt: “Koen had nog een enorme overschot van 2010 en 2011. Volgens de brief van het ministerie zijn die nog goed. Ik zie ook niet goed in hoe jodium slecht zou kunnen worden. Ik schat dat die pillen zéker nog goed zijn tot in 2020. En als het zo ver is, ga je dan echt zitten moeilijk doen over de datum op de verpakking? Ik denk het niet.”

Apotheker Katlijne Ruysschaert: 'De voorraad pillen van 2010 en 2011 is nog steeds goed. En als het zo ver is, ga je dan moeilijk doen over de datum op de verpakking?' Beeld Eric de Mildt

Ook hier zijn de mensen die om jodium­pillen komen zeuren over het algemeen oud en behorend tot het vaste clientèle. Mensen die nu eenmaal vaak bij de apotheker moeten zijn. En die het zich nog kunnen herinneren hoe dat baken van vertrouwen genaamd Armand Pien door de regering-Martens werd verplicht om op tv te liegen over die Tsjernobyl-wolk die vanuit Wit-Rusland kwam aangewaaid.

‘Diep inademen’

Op het Gemeente­plein in Asse runt Frank Van Maele al bijna 30 jaar lang zijn eigen kleine en zelfstandige apotheek. Hij ervaart de brochures en de begeleidende brief van het Federaal Agentschap Genees­middelen en Gezondheids­producten (FAGG) als verwarrend. Hij zegt in de jodium­pil weinig anders te kunnen zien dan een poging van politici en andere goed­menenden om ons te doen inzien hoe genereus en goedmenend ze voor ons zijn.

Frank Van Maele: “Ik had deze week al geregeld mensen die hun doosje kwamen halen en ervan overtuigd waren dat ze die onmiddellijk moesten slikken om zich preventief te beschermen tegen een radio­actieve wolk. Iets in deze campagne klopt niet. Vooral zwangere vrouwen lijken te denken dat ze zo snel als mogelijk jodium moeten innemen, terwijl dat helemaal niet zo is.

“Ik moet de hele tijd aan mensen uitleggen dat ze die pillen niet nu moeten slikken, maar bij voorkeur drie uur voor de nucleaire ramp. Als ze mij dan vragen hoe ze in godsnaam moeten kunnen raden dat er zich over drie uur een nucleaire ramp gaat voordoen, zeg ik: ja, dat weet ik ook niet. Ze zeggen dat je na het landelijke alarm over een nucleaire ramp die pillen moet slikken, maar weet u hoe de sirene klinkt en hoe die te onderscheiden valt van andere? Ik niet.”

Apotheker Frank Van Maele in Asse. 'Vooral zwangere vrouwen lijken te denken dat ze zo snel als mogelijk jodium moeten innemen, terwijl dat niet zo is.' Beeld Eric de Mildt

Hij checkt z’n systeem. Dertien doosjes jodiumpillen afgeleverd tot dusver. Asse telt zes apotheken en 32.000 inwoners. Apotheker Van Maele kijkt bedenkelijk als we hem vragen wat voor percentage van de bevolking in Asse er volgens zijn schatting sinds dinsdag zou zijn bediend.

Van Maele: “Eén van mijn dertien jodiumklanten was het zoontje van een koppel vluchtelingen. Ze hadden gehoord over gratis pillen. Dus ik heb dat jongetje deze pillen gegeven, luid en duidelijk zeggend dat hij ze níét moest innemen, tenzij bij een nucleaire ramp. Ik ben niet zo zeker of hij mij heeft verstaan. Waarschijnlijk heeft dat hele gezin op jodiumpillen zitten kauwen, denkend dat het wel ergens goed voor zal zijn.

“Je gaat er ook niet van dood, van een overdosis jodium, het menselijk lichaam zuivert dat vanzelf wel weg via de urine. Maar je blijft er ook niet van leven in geval van een nucleaire ramp. Je beschermt je schildklier en je verkleint je kansen op kanker achteraf door een tijdelijke verzadiging van de schildklier, maar komaan mensen: een nucleaire ramp is wel meer dan dat hé. Je moet als overlevende verder in een wereld met radio­actieve lucht en radio­actief voedsel.”

Het zit diep, bij apotheker Van Maele.

“Dan die datum. Op elk medicijn dat wij verkopen staat een houdbaarheidsdatum. Hier vermeldt men enkel een productie­datum. De brief van het FAGG zegt: ‘Apotheken mogen de doosjes jodium­tabletten die zij in 2011 hebben ontvangen nog altijd afleveren. Deze tabletten zijn nog goed in 2018 en zelfs daarna.’ Sorry, maar zo werkt het in de apothekerij normaal echt helemaal niet. Hoe wordt een medicijn slecht, denkt u? Niet zoals bij voedsel. Het bederft niet. Het wordt slecht door een risico op oxidatie in de verpakking, doordat het op een slechte plaats is bewaard en blootgesteld aan vocht. Het is nattevingerwerk, zeggen dat de tabletten in 2018 ‘nog goed’ zijn en daarna zelfs ook nog.

“Men doet nu alsof het na een nucleaire ramp een kwestie is van dat doosje te vinden, terwijl ik de hele tijd terugdenk aan de woorden van mijn prof in Leuven, begin jaren 80. Wilt u weten wat hij zei?”

Dat willen we heel graag.

“Bij een chemische of nucleaire ramp heb ik maar één raad. Drie keer diep inademen. En dan doodgaan. Gewoon. De korte pijn.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234