Dinsdag 29/11/2022

De jaren tachtig zijn terug, en de 'verloren generatie' ook

Steven Vanackere wil als minister van Financiën de crisis bezweren door de burger naar de beurs te lokken. Wie investeert in Belgische aandelen krijgt een belastingvermindering. De wet Cooreman-De Clercq uit 1982 gekatapulteerd naar 2013 dus. De huidige crisis roept inderdaad herinneringen op aan de jaren 80. Ook toen al werd de jeugd bedacht met het etiket 'lost generation'.

1983. Een schokgolf trok door het Amerikaans Theater. Pas de Deux, de balorige popband van Walter Verdin, werd uitgekozen voor de Belgische inzending voor het Eurovisiesongfestival. Het publiek reageerde verbaasd boos. Het nummer bestond uit amper twee betekenisloze zinnen: "Rendez-vous, maar de maat is vol en m'n kop is toe." Dat werd voortdurend herhaald, bovenop een repetitieve melodie. Het werd ook het eerste nummer dat Studio Brussel de ether in stuurde dat jaar, bij de start van de jongerenradiozender. Die balorigheid kon gezien worden als een welgemeende middenvinger naar de goegemeente. We waren het allemaal een beetje beu.

Geschiedschrijving is steeds gevaarlijk, maar de parallellen met dertig jaar geleden zijn soms oogverblindend. Een zware en langdurige crisis, hoge werkloosheid die vooral de jongeren treft, sociale onrust. En zelfs de receptuur om de economische motor weer aan de praat te krijgen klinkt dezelfde. Minister van Financiën Steven Vanackere (CD&V) denkt hardop na over een manier om particulieren te laten investeren in aandelen. 'Cooreman-De Clercq 2.0' riep iemand op de achtergrond, en terecht. De gelijkenissen zijn treffend. Zoals er dus wel meer zaken treffend zijn.

Van punk naar yup

De westerse wereld betaalde eind jaren 70 van de vorige eeuw zijn verslaving aan olie in harde cash. De oliecrisis van 1979, ten gevolge van geopolitieke conflicten, de islamitische revolutie in Iran en de Russische inval in Afghanistan waren een explosieve cocktail die de hele wereldeconomie in een heuse crisis dompelden, met een grote economische terugval. Vervang oliecrisis door kredietcrisis. Vervang de islamitische revolutie door de (mislukte) Arabische Lente, en vandaag zijn het de Amerikanen die in Afghanistan zitten, in plaats van de Russen. Lonken we vandaag voor oplossingen naar figuren als Angela Merkel en Barack Obama. In die dagen heetten de leiders Helmut Kohl, Ronald Reagan en, uiteraard, Margaret Tatcher. Die laatste gaat de geschiedenis in als Iron Lady.

De Britse activistische filmmaker Ken Loach haalt tot vandaag zijn mosterd uit die periode. Minder romantisch dan de pellicule doet vermoeden is de maandenlange strijd tussen Tatcher en de vakbonden wanneer de Britse premier de verlieslatende kolenmijnen wil sluiten. Arthur Scargill, de aanvoerder van de machtige mijnwerkersbond, moet uiteindelijk na maanden op de knieën.

In de Verenigde Staten maakt de Chicago School, onder leiding van wijlen Milton Friedman, opgang. De leer van economist Friedman en zijn confraters staat voor een terugdringing van de staatsinvloed en een grotere liberalisering voor de vrije markt. Die aanpak stond haaks op de toen gangbare theorie van de Britse econoom John Maynard Keynes. Die legde de nadruk op de vraagkant van de economie. Hij stelde daarnaast dat een overheid moet investeren in de economie om hiermee herstel te stimuleren. Friedman zag het net andersom. Die leer krijgt in het Westen een vertaling in een iets genuanceerdere 'derde weg'. Een min of meer gecorrigeerde vrije markt.

De jeugdcultuur wordt gekenmerkt door de punkbeweging, de Londense subcultuur, de Nederlandse krakersbeweging. Massa's jongeren die van de schoolbanken stromen vinden geen aansluiting op de arbeidsmarkt. Ze verzeilen in allerhande tijdelijke jobs, nepstatuten met weinig langetermijnvisie, of staan gewoon aan 'den dop'. De commentaren van toen zijn vrij vergelijkbaar met die van vandaag. Ook toen viel her en der de term 'lost generation'.

Als reactie op die sombere en donkere periode zal diezelfde jeugd zich overigens in de latere jaren 90 laven aan de popcultuur. Het snobisme scheert hoge toppen. Dat escapisme wordt raak geportretteerd in het exponent van die cultuur: de film Wall Street. 'Greed is Good.' En uiteraard in het boek American Psycho, van Bret Easton Ellis, die met zijn personage Patrick Bateman als Wall Street-trader overdag en sadistische seriemoordenaar 's nachts een aanklacht schrijft tegen de consumptieverslaafde young urban professional (yup) die volop opgang maakt.

Die vaststelling is in die zin relevant omdat ze in zich de kiemen draagt voor de huidige crisis. De schuldencultuur die de maatschappij na de crisisjaren opbouwt, zal uiteindelijk leiden tot de kredietcrisis die op haar beurt zal uitmonden in de huidige economische en financiële crisis. Het proces van economische liberalisatie dat in het Westen ontstaat, luidde het begin in van het blinde geloof in zelfregulering. En een ongebreidelde vorm van puur kapitalisme. Ook voor de regelgeving van de financiële industrie, die zoals we vandaag weten, naïef is gebleken.

Verdriet van België

In ons land woedt de crisis gedurende de beginjaren 80 evenzeer. Zij vormt een ideale voedingsbodem voor grotere sociale onrust. Brussel was in die dagen steeds meer een belegerde stad. In april 1982 trokken duizenden jongeren door de straten achter een spandoek: 'Wij willen werk!'.

Het verdriet van België, het magnum opus van Hugo Claus dat evenzeer in 1983 voor het eerst verschijnt, leent zo je wil ook zijn naam aan de toestand in ons land op dat ogenblik. De Bende van Nijvel is actief en zaait met een reeks bloedige overvallen terreur. Toenmalig premier Wilfried Martens staat te liegen in het parlement dat er geen Amerikaanse raketten naar ons land komen, terwijl op datzelfde ogenblik in Florennes de vliegtuigen landden. Met een grote vredesdemonstratie op 23 oktober als gevolg.

Naast die maatschappijcrisis heerst er ook een economische. "Er was veel werkloosheid en tal van bedrijven gingen failliet", herinnert oud-politicus Etienne Cooreman zich. "Er waren dus wel enkele parallellen met vandaag", glimlacht de architect achter KB15 - de aandelenwet Cooreman-De Clercq. "Al zijn er ook verschillen. De staatsschuld bedroeg toen ruim 135 procent van het bruto binnenlands product, vandaag is dat 100 procent. Ook de intrest was toen fors hoger. Ik ken grote beursgenoteerde bedrijven die destijds 22 procent aan intresten moesten betalen op hun bankkrediet. De overheid betaalde zelf op een gegeven ogenblik tot 15,5 procent op een staatslening. Een record." Met zulke intrestvoeten exploderen de intrestlasten. Omdat men verplicht was te lenen om de intresten terug te betalen, maar deze keer aan nog hogere intrestvoeten, kwam het 'sneeuwbaleffect' op gang en werd men geconfronteerd met een echte explosie van de openbare schuld. Ter vergelijking, vorige week haalde ons land nog geld op aan een negatieve rente. Dat betekent dat beleggers bereid zijn om te betalen voor hun investering.

Ook de inflatie scheerde hoge toppen, weet Cooreman. "We zaten toen boven de 7 procent, als ik me goed herinner (7,68 procent gemiddeld in 1983, nvdr). Vandaag zitten we op een redelijke 2 tot 3 procent." Als je iets moet onthouden van die cijfers is het dat achter die koele statistieken grote gevolgen schuilgingen. "De aftakeling van het bedrijfsleven was fe-no-me-naal", beklemtoont de voormalige christelijke senator.

Ook professor Paul De Grauwe, in die dagen een prille dertiger, ziet veel parallellen. "Zeker op het vlak van de kaalslag in de industrie zie ik gelijkenissen. De werkloosheid was toen wel hoger dan vandaag in ons land", weet De Grauwe, die toen al in zijn 'Leuvense Economische Standpunten' de gezondheid van België onderzocht.

Nog een groot verschil en troef voor vandaag is het spaarvermogen. Cooreman: "Vandaag sparen we veel meer dan vroeger. Dat zal allicht wel voor een deel te maken hebben met de onzekerheid, want we potten massaal ons geld op. Daardoor is het spaarvermogen van de Belg nog nooit zo groot geweest. En dat terwijl de koopkracht beschermt is en redelijk goed standhoudt. Daaraan zie je dat de Belg een raar wezen is."

Om dat gigantische spaarvermogen, dat nu zo'n 230 miljard euro bedraagt, voor een stuk aan te wenden in de slabakkende economie broedt minister Steven Vanackere zoals geweten op een plan. Hij wil particulieren de mogelijkheid bieden om een deel van hun spaargeld af te leiden naar aandelen. Die meer risicovolle operatie wil hij via een fiscaal voordeel aantrekkelijk maken. De gemoederen raakten snel verhit. Onder meer ABVV-voorzitter Rudy De Leeuw noemt het aantrekkelijk maken van investeringen in risicodragend kapitaal "onfatsoenlijk". "Onze overheid heeft nog maar net vele miljarden in de banken moeten pompen, geld dat de gewone werknemer heeft moeten ophoesten om hen te redden van hun ondergang door hun ongebreidelde speculaties", zegt De Leeuw. Ook de socialistische politieke familie ziet geen heil in dat plan.

Het voorstel van Vanackere doet in alles sterk denken aan de wet Cooreman-De Clercq, die vandaag bijna mythische proporties heeft gekregen. Die wet voorzag in een fiscale aanmoediging voor investeringen in risicodragend kapitaal. Het tweede deel van de wet gaf ook bedrijven die dergelijk kapitaal ophaalden tal van fiscale voordelen. De aankoop van de aandelen kon gebeuren via de daartoe erkende beleggingsfondsen, die voor minstens 60 procent in Belgische aandelen belegden. De negen fondsen, de zogenaamde Cooreman-De Clercqfondsen, die in dit kader werden opgericht, kenden een groot succes. Tussen 1982 en 1985 werden voor zowat 1,5 miljard euro nieuwe intekeningen in deze aandelenfondsen genoteerd. Eind 1988, bij het uitdoven van de fondsen en het belastingvoordeel, was er in totaal voor 2,75 miljard euro geïnvesteerd in die aandelenfondsen. Volgens een onderzoek van de VUB zorgde de wet voor 90.000 extra jobs en een opbrengst voor de staat van zowat 5,5 miljard euro.

Etienne Cooreman, die samen met wijlen Willy De Clercq de wet schreef, begrijpt niet waarom er weerwerk is tegen een nieuwe geactualiseerde versie van zijn geesteskind. "In Nederland heeft haast elk gezin aandelen. Bij ons ben je een kapitalist, een sloeber, een fraudeur", fulmineert de anders zo minzaam klinkende man. "Er is hier een manifest gebrek aan economische opvoeding. Economie is vies, zo lijkt het wel."

'Vandaag kwetsbaarder'

De wet Cooreman-De Clercq stond niet op zichzelf. Er kwamen tal van maatregelen bij kijken om de economie weer op gang te krijgen. Zo werden de lonen een tijdlang geblokkeerd, wat niet steeds in goede aarde viel. Ook nu heeft de regering-Di Rupo onze lonen overigens geblokkeerd. Geen loonsverhogingen bovenop de index. Nog een parallel dus.

"Een belangrijke maatregel was de devaluatie van de Belgische frank", zegt Cooreman. "Dat gaf onze export een enorme boost; België moet het hebben van zijn export. Dat wordt wel eens vergeten. Net zoals men niet meer weet dat het wij Belgen waren die in China, en overal ter wereld, de tram en spoorlijnen gingen leggen. En waar denk je dat die geproduceerd werden? Door onze wet gingen bedrijven weer investeren, dat staat gelijk aan produceren. En om te produceren heb je mensen nodig, tewerkstelling dus."

Toch is een blinde kopie van de receptuur van toen niet mogelijk. Paul De Grauwe: "Paradoxaal genoeg hebben we ons lot niet meer zelf in handen. Door de Europese muntunie hebben we afstand gedaan van een eigen autonoom monetair beleid. Dat maakt ons kwetsbaarder, en we kunnen eigenlijk maar wat morrelen in de marge." En een devaluatie zoals destijds met de Belgische frank is al helemaal geen optie. Etienne Cooreman: "Neen, dat klopt. Europa heeft veel opgeleverd, maar is in deze een drempel."

De groei van de economie na de crisis uit die beginjaren 80 kwam op rekening van verschillende factoren. Naast de bedrijfsinvesteringen kwamen er ook nieuwe bedrijven hun neus aan het venster steken. Ook buitenlandse bedrijven vonden de weg naar het Westen en België. Intussen kwamen ook steeds meer vrouwen op de arbeidsmarkt, terwijl de grotere scholingsgraad er ook voor zorgde dat jongeren pas later op de werkvloer verschenen. Dat had een niet onbelangrijke invloed op de jeugdwerkloosheid.

De jaren 90 waren op economisch vlak goede jaren, net als de jaren tussen 2005 en 2008. Begin deze eeuw barstte de beursbubbel, onder meer ten gevolge van de internethype. Die kon zich, door de ongebreidelde kredietverschaffing en goedkoop geld, opblazen tot abnormale proporties. De knal toen die ballon leegliep, was oorverdovend. Dat luidde een aantal jaren van achteruitgang in, maar het grote economische of industriële weefsel bleef daarbij buiten schot. In 2008 barstte dan een andere ballon, die van de financiële sector. De bankencrisis, die eerst in de Verenigde Staten begon, breidde zich als een olievlek uit over de rest van de wereld. De tentakels van de schuldencrisis reikten echter ver, zou blijken. En de financiële crisis werd een economische en vertrouwenscrisis.

"Zijn de effecten van de huidige crisis vergelijkbaar met die van de jaren 80, dan is de oorsprong wel helemaal anders", analyseert Paul De Grauwe. "Destijds zette de stijgende olieprijs een grote druk op de bedrijven en de inflatie, met een recessie tot gevolg. Nu ligt de oorsprong in de bankencrisis. Een heel ander begin, maar met eenzelfde impact."

Over heel Europa zit nu gemiddeld één op de vier jongeren zonder werk. België hangt in het Europese peloton met een jeugdwerkloosheid die nu dicht bij de 20 procent ligt. Enkel Duitsland (8,1 procent), Oostenrijk (9 procent) en Nederland (9,7 procent) hebben hun jeugdwerkloosheid onder controle.

"Jazeker, de jeugdwerkloosheid is een probleem", stelt Etienne Cooreman. "Maar in de jaren 80 zaten we ook met een enorme jeugdwerkloosheid van zowat 24 procent. En ook toen werd gesproken van een 'lost generation'. Het spijt me, maar ik vind dat niet correct. Deze generatie vandaag heeft nog nooit zoveel kansen en mogelijkheden gehad. De wereld ligt aan hun voeten. Maar je moet de kansen wel willen grijpen."

Ook Paul De Grauwe wil toch even op de rem gaan staan. "Die terminologie 'lost generation' wordt volgens mij net iets te makkelijk in de mond genomen. Je kunt hier in ons land toch niet spreken van een verloren generatie. Ja, er is werkloosheid, en ja die stijgt. Maar ze is toch helemaal niet vergelijkbaar met de extreme toestanden in Zuid-Europa."

Onheilsprofeten

Als we dan toch bezig zijn met het herschrijven van de geschiedenis, er zijn inderdaad al verschillende keren generaties als verloren bestempeld. Die achteraf toch maar netjes op hun voetjes terechtkwamen. Bij onze noorderburen wordt vandaag de dag regelmatig verwezen naar de onheilsprofetie die toenmalig premier Joop den Uyl in december 1973 tot het Nederlandse volk richtte: "Voor het eerst sinds de oorlog zal een jonge generatie te maken krijgen met schaarste. (...) Zo bezien keert de wereld van voor de oliecrisis niet terug." Terugblikkend, exact veertig jaar later, lijkt het erop dat de soep veel koeler is opgelepeld dan ze door Den Uyl werd opgediend.

Ook Etienne Cooreman ziet het dus helemaal niet zo somber in. Ondanks de dubbele druk voor de huidige jonge generatie: enerzijds geen job, anderzijds de kost van de vergrijzing. Maar Cooreman ziet dat niet zozeer als een kost, wel als een troef. Veel mensen zullen uit de arbeidsmarkt stromen, de instroom van jonge mensen zal de economie een boost geven. Geen lost generation dus voor de eminente ex-senator. De huidige crisis bezweren zal nochtans veel vergen en de recepten van toen zijn niet zomaar kopieerbaar. En het grote probleem is vooral het gebrek aan vertrouwen. En dat los je niet op met het beschikbaar stellen van (goedkoop) krediet. Het is met andere woorden niet gezegd dat bedrijven meer gaan investeren omdat er kapitaal ter beschikking komt. "Dat mag echter niet betekenen dat we dan maar gewoon blijven zitten. Kansen grijpen waar ze zich voordoen. Je moet ze wel willen grijpen", bezweert Etienne Cooreman.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234