Zaterdag 23/01/2021

Achtergrond

De jaren 30 zijn nog niet terug. Maar we moeten opletten

Betogers van Legida, de afdeling van Pegida in Leipzig, tijdens een anti-islambetoging eerder deze week.Beeld reuters

In de Duitse stad Leipzig hebben extreemrechtse vechtersbazen een klopjacht gehouden op migranten, in Denemarken komt er een wet die de inbeslagname van waardevolle bezittingen van asielzoekers regelt. Mag je al zeggen dat de jaren 30 terug zijn?

"Wat zegt u? Gaat dat Deense plan door?" Historicus Herman Van Goethem verslikt zich in zijn koffie. De hoogleraar (en kandidaat-rector van de UAntwerpen) en conservator van de Kazerne Dossin zit midden in de examens en heeft nog de tijd niet gevonden om het laatste nieuws uit Europa te volgen. Dat een EU-lidstaat op het punt staat om onder meer de inbeslagname van waardevolle bezittingen van asielzoekers te officialiseren, verontrust hem zeer. "Niet alles komt terug, maar de parallel tussen het gestructureerde collectieve conflict tussen mensen in de jaren 30 en de aanzet daartoe nu is toch opvallend."

Met historische vergelijkingen met de opkomst van de nazi's in Duitsland en radicaal-rechts elders in de jaren 30 van de vorige eeuw moet je uitkijken. Een referentie aan Hitler slaat elk debat dood. Toen toenmalig koning Albert II in zijn kerstboodschap in 2012 waarschuwde voor een herhaling van "de crisis van de jaren 30 en de populistische reacties die ze teweegbracht", kwam dat hem en de regering-Di Rupo op een storm van verontwaardiging te staan. Het argument van de 'jaren 30' staat synoniem voor het te lichtzinnig gelijkstellen van populisme en/of verrechtsing met xenofobie of extreemrechts.

Deze week nog kreeg Frans gemeenschapsminister André Flahaut (PS) het terecht zwaar te verduren omdat hij een onzinnig verband legde tussen het heruitgegeven Hitler-boek Mein Kampf en een verbod op N-VA-ideeën. Maar dat is niet meer dan kleinzieligheid van een intra-Belgisch politiek gevecht.

Extreemrechtse relschoppers sloopten deze week een wijk in Leipzig. Een vakman herstelt het raam.Beeld Getty Images

Nieuw geweld

Buiten België lijkt de context intussen dramatisch te veranderen. Het Deense plan om asielzoekers met inbeslagname van hun bezittingen boven 1.300 euro zelf te doen betalen voor hun opvang roept automatisch associaties op met de inbeslagname van Joodse bezittingen in nazi-Duitsland.

In Duitsland zelf heeft de betrokkenheid van asielzoekers en andere migranten bij het massageweld op vrouwen op oudejaarsnacht in Keulen ook al tot nieuw geweld geleid. In Leipzig trokken honderden extreemrechtse relschoppers de als links bekendstaande wijk Konevits in om bij wijze van revanche huizen te vernielen en vreemdelingen op te jagen. In Keulen zelf zijn migranten het slachtoffer geworden van gewelddadige klopjachten. Ook dit soort 'pogroms' doet denken aan een duister verleden van Kristallnachten.

Mag of moet de vergelijking met de jaren 30 dan toch uit de kast worden gehaald? Historicus Lieven Saerens, onderzoeker bij het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij, en expert in het onderzoek naar de Jodenvervolging in ons land, pleit voor omzichtigheid. "Ja, de parallellen zijn onmiskenbaar en zorgwekkend, maar er blijft toch een verschil in omvang en algemeenheid. In de jaren 30 sloten landen als België, Nederland of Frankrijk volledig de grenzen voor Joodse vluchtelingen. Dat is toch nog wat anders dan stellen dat Schengen moet worden herbekeken."

Vooral ziet Saerens nog een verschil in het algemeen discours. "Op de sociale media gaat het er soms ruw aan toe, maar in de jaren 30 was een anti-Joods discours mainstream, ook bij democratische politici. Na de Kristallnacht van 1938 hield de Belgische Kamer bijvoorbeeld een debat. De leider van de Katholieke Partij distantieerde zich toen allerminst van het geweld, maar voer op de tribune nog eens extra uit tegen de Joden. En na de Anschluss van Oostenrijk, ook in 1938, voerde België visumplicht in voor migranten. De socialist Paul-Henri Spaak benadrukte toen dat Joden sowieso niet op een visum moesten rekenen."

Maatschappelijk trauma

Zover zijn we nog niet heen vandaag als het over asielzoekers of moslims gaat. Maar het maatschappelijke trauma van Keulen maakt vele emoties los. "Tot dusver hebben media en andere maatschappelijke actoren in het publieke debat een matigende rol gespeeld", meent professor Van Goethem. "Als dat nu na Keulen wordt uitgelegd als 'verzwijgen' en de druk ontstaat om elk incident vanuit de afkomst van de betrokkenen te verklaren, dan kunnen we in een dynamiek van polarisering terechtkomen. Dat luistert nauw: het is moeilijk om tegelijk polarisering af te remmen én reële problemen aan te pakken met mensen met roots in moslimlanden."

Wat Van Goethem verontrust, is dat hij wel al opnieuw, zoals in de jaren 30, contouren van 'collectief geweld en conflict' ontwaart. "Het idee dat wij allen verlichte individuen zijn die zelf meester zijn van ons handelen klopt sociaal-psychologisch niet. Ons handelen wordt deels ook collectief gestructureerd. Dat leidt ook tot collectief geweld van de ene groep tegen de andere."

"Dat wordt niet altijd van boven uit opgelegd", gaat Van Goethem voort. "Een vage boodschap kan volstaan. Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, leidde dat meteen tot geweldpleging tegen Joden. Nochtans was daar niet van overheidswege toe opgeroepen, maar de indruk leefde wel dat het mocht. Een politicus die vandaag zegt dat moslims niet kunnen samenleven met blanke Europeanen moet beseffen dat hij dezelfde boodschappen van radicalisering en polarisering uitstuurt, en dat de basis daar ook op dezelfde manier op kan gaan reageren."

Wat te doen? Democraten, zo adviseert Van Goethem, moeten het verleidelijke maar gevaarlijke beeld van 'clash der beschavingen' proberen te ontzenuwen. "In een samenleving staat wit niet tegenover zwart, de blanke niet tegenover de moslim. Dat de islam onverenigbaar is met andere culturen klopt historisch niet. Het Ottomaanse Rijk is lange tijd juist een multicultureel imperium geweest, terwijl de christelijke beschaving evengoed een geschiedenis van vervolging van andersdenkenden heeft.

"Nu ligt dat anders, dankzij de verlichting, maar die veranderlijkheid is juist het punt. Toen Jules Destrée in 1912 zijn Sire, il n'y a pas des Belges schreef, had hij het over makke Vlamingen en ijverige Walen, nu is het populaire discours compleet omgekeerd. De waarheid is dat zulke veralgemeningen gewoon niet kloppen. Ook na Keulen moet je blijven zeggen dat dé moslim geen verkrachter is."

Herman Van Goethem.Beeld Tim Dirven
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234