Woensdag 23/10/2019

Vermoorde milieuactivisten

De jacht op natuurbeschermers is open

Een vrouw toont een foto van de vermoorde milieuactiviste Berta Cáceres tijdens een protestmars in Honduras. Beeld EFE

Natuurbeschermers lopen met een doelwit op hun rug. Elke week sterven, ergens op deze planeet, vier mensen die hun leefwereld proberen te verdedigen tegen de grootindustrie of criminelen. ‘Wie in de weg staat, wordt geëlimineerd. Straffeloos.’

Wayne Lotter (51), een van de voornaamste tegenstanders van de illegale ivoorhandel in Afrika, werd vorige week woensdag vermoord in Dar es Salaam, Tanzania. Zijn taxi werd tijdens een rit van de luchthaven naar zijn hotel klemgereden door een wagen. Twee mannen, van wie een gewapend met een pistool, openden de deur en schoten hem in de borst. Het gerecht is een onderzoek gestart. Alles wijst in de richting van een huurmoord. Volgens lokale media werd Lotter de hele dag geschaduwd door zijn moordenaars.

Lotter was de directeur en mede-oprichter van de PAMS Foundation, een ngo die de Tanzaniaanse overheid en lokale gemeenschappen helpt in de strijd tegen stropers. Sinds de oprichting van de organisatie in 2009 kreeg hij meerdere doodsbedreigingen. Zijn PAMS Foundation is, samen met een elite-eenheid van de politie, verantwoordelijk voor de arrestatie van een reeks ivoorhandelaren. Onder hen Yang Feng Glan: ‘the Queen of Ivory’. Sinds 2012 werden tweeduizend stropers berecht in Tanzania. De politie-eenheid NTSCUI is het onderwerp van de Netflix-documentaire The Ivory Game.

Wayne Lotter, een Zuid-Afrikaan die stropers bestreed, neemt deel aan de 'Walk for Elephants' in Dar es Salaam. Op 20 augustus werd hij in die stad neergeschoten. Beeld AFP

Geweld tegen natuur- of dierenactivisten is niets nieuws. Statistieken die de Britse krant The Guardian en de ngo Global Witness bijhouden, leren dat er dit jaar 117 mensen werden vermoord omdat ze de grond, het milieu of de natuurlijke bronnen van hun lokale gemeenschap wilden vrijwaren. In mei werd bijvoorbeeld een inheemse stam in het Braziliaanse Maranhão aangevallen door een groep boeren. Met machetes hakten ze hen de handen af. Een dozijn mensen belandde in het ziekenhuis. 

Een maand later, in juli, stierven in het Congolese Virunga-park vijf 'rangers', parkwachters . Tijdens een tocht met journalisten werden ze overvallen door Mai Mai-rebellen. Die aanzien het park als hun eigendom, waarmee ze mogen doen wat ze willen en waar ze geen pottenkijkers toelaten. Een van de journalisten moest zich urenlang verstoppen in de jungle.

Dertig dode collega's

De Vlaamse piloot Anthony Caere (35), een van de hoofdrolspelers in de televisie-serie Flying Doctors, kent het geweld in het Virunga-park al te goed. Met zijn vliegtuig cirkelt hij elke dag vier à vijf uur boven het park om de dieren in de gaten te houden en de posities van stropers en rebellen door te seinen. Maar elk succes heeft een prijs. Met de recente dood van de vijf parkwachters klimt het totaal aantal gesneuvelde collega’s nu naar de dertig. 

"De eerste was Easter, een jonge ranger die met me was meegegaan om olifanten te spotten”, vertelde Caere in september aan deze krant. “Ik heb hem aan zijn kamp afgezet, we hebben een selfie genomen en drie dagen later kwam het bericht dat hij doodgeschoten was. Ik ben naar dat kamp gegaan met een paar planken achterin het vliegtuig. Ik heb daarmee een kist getimmerd, hem erin gelegd en ben met zijn lichaam naar zijn familie gevlogen." Ook Caere wordt soms beschoten. De onderkant van zijn cockpit heeft hij daarom verstevigd met kogelvrije kevlarplaten.

“Onze medewerkers merken dat natuurbeschermers in Azië en Latijns-Amerika zwaar aangepakt worden”, zegt Bogdan Vanden Berghe, de directeur van 11.11.11. “In Afrika heb ik er minder zicht op, maar het probleem lijkt me overal hetzelfde. Bedrijven en criminele organisaties gaan ver in hun jacht op geld. Tot op en over de rand.”

Honduras, Brazilië en Filipijnen

Sinds 2014 probeert Global Witness gedetailleerde cijfers te verzamelen over het geweld. Intussen zijn er 620 moorden gerapporteerd. Het aantal gerapporteerde doden stijgt ook elk jaar. Per week sterven nu gemiddeld vier natuurbeschermers, verspreid over de planeet. Het gevaarlijkste land voor milieuactivisten blijkt Brazilië. De afgelopen jaren stierven daar 132 mensen, hoofdzakelijk omdat ze probeerden om de illegale houtkap in het Amazonewoud te stoppen. Na Brazilië komen de Filipijnen met 75 doden. In Honduras, de tropenstaat in Midden-Amerika, vallen het meeste doden per inwoner.

Een muurschildering van Berta Cáceres in La Esperanza, Honduras. De inheemse activiste werd vermoord in deze stad op 3 maart 2016. Beeld AFP

In Europa zijn er tot nader order geen moorden gemeld. Al wil dat volgens de onderzoekers van Global Witness niet zeggen dat het nog nooit is gebeurd. De ngo baseert zich voor haar statistieken op (online) nieuwsbronnen en lokale contacten. “Pas als er absolute zekerheid is dat het overlijden van een milieuactivist verband houdt met zijn werk, wordt hij toegevoegd aan de lijst. Maar die lijst is waarschijnlijk onvolledig. Veel moorden worden niet gemeld of onderzocht. Beperkingen van de persvrijheid maken het in sommige landen ook lastig om te achterhalen wat er gebeurt op het terrein”, staat te lezen op de website van Global Witness. 

Dit betekent wel dat de jaarlijkse moordcijfers best voorzichtig worden geïnterpreteerd. Dat Global Witness elk jaar meer doden meldt, kan evengoed te maken hebben met de verbeterde researchmethodes van de ngo. “We hebben geen antwoord op de vraag of de situatie alsmaar verergert”, zegt Vanden Berghe van 11.11.11. “Het is wel duidelijk dat het er vandaag heel hard aan toegaat.”

Dodelijke tegenstander

De drijvende kracht achter al dat geweld? Hoofdzakelijk de industrie. Vooral de mijnindustrie blijkt een erg dodelijke tegenstander. Vorig jaar werden 33 overlijdens van milieuactivisten gelinkt aan hun verzet tegen de mijnbouw in hun thuisregio. Ook de landbouwindustrie, houtindustrie en stropers gebruiken geregeld dodelijk geweld. Vooral dan in de verafgelegen dorpen, diep in de bergen of in het regenwoud, waar de ogen van de wereld nog niet meekijken. 

De meeste slachtoffers komen bijgevolg uit kleine, inheemse gemeenschappen die het land van hun voorvaderen proberen te vrijwaren. Natuurbescherming gaat voor hen over meer dan de bescherming van natuurschoon. De natuur is hun levensbron. Maar omdat er geen eigendomsrechten zijn en er ook niets op papier staat, kunnen deze gemeenschappen hun rechten amper laten gelden.

John Knox, de speciale VN-rapporteur voor mensenrechten en milieu, spreekt over een cultuur van straffeloosheid. “Het is erg aanlokkelijk om de natuur te verwoesten uit economisch winstbejag. De mensen die hier het meeste gevaar van ondervinden, zijn vaak gemarginaliseerd: ze hebben geen politieke stem en ook geen juridische middelen om zich te verzetten. Overal ter wereld worden natuurbeschermers bedreigd. Het gaat om een epidemie. Op veel plaatsen leeft het gevoel dat natuurbeschermers vermoord kunnen worden zonder repercussies. Iedereen die in de weg staat, wordt geëlimineerd.”

Dudunyabo Machongani Célestin, ranger in het Virunga-park in Congo, werd in juli vermoord. Beeld RV

Overheden spelen een belangrijke rol in het geheel. Soms ten goede, zoals in Tanzania. Maar zeker zo vaak ten kwade. Heel wat regeringen staan het geweld van gigantische, steenrijke multinationals oogluikend toe. In naam van de economische vooruitgang en in ruil voor een (al dan niet legale) dotatie aan de schatkist. Bij de meeste moorden op natuurbeschermers verschijnt achteraf niemand voor de rechtbank.

Staat als tegenstander

Soms wordt de staat een regelrechte tegenstander. Zo dreigde de Ecuadoraanse overheid er eind 2016 mee om Acción Ecológica, een partnerorganisatie van 11.11.11, te ontbinden. Mede door internationale druk kwam de nieuwe president hierop terug. “Wij ondersteunen onze partners financieel, maar uiteindelijk is het aan de lokale overheden om de veiligheid van hun inwoners te garanderen. Dat is hun plicht”, reageert Vanden Berghe. “Via de Belgische regering en Europa oefenen we zoveel mogelijk diplomatieke druk uit. We proberen ook om de geldschieters van mijnbedrijven duidelijk te maken dat het onethisch is om nog langer te investeren in die bedrijven.”

11.11.11. bracht in januari het rapport Gedolven grondstoffen, ontgonnen winsten uit, over de connecties tussen banken als BNP Paribas, Deutsche Bank en ING, en mijnbedrijven die de mensenrechten verwaarlozen en de natuur vergiftigen. Sinds 2011 werd voor 33 miljard dollar aan deals afgesloten. Minister van Financiën Johan Van Overtveldt (N-VA) beloofde toen om de Belgische bestuurders bij BNP Paribas hierop aan te spreken en te overleggen met de bankenkoepel Febelfin. “We zijn in gesprek met de banken”, zegt Vanden Berghe, “maar voorlopig zonder tastbaar resultaat.”

De jihad wordt betaald met ivoor: mythe of waarheid?

Het wordt algemeen aangenomen dat Al Shabaab, de Oost-Afrikaanse afdeling van Al Qaida, inkomsten van ivoorhandel gebruikte om in 2013 een aanslag in Nairobi, de hoofdstad van Kenia, te betalen. Sommige terreurspecialisten claimen ook dat heel wat leden van Boko Haram betrokken zijn bij de jacht op olifanten. En toen ze nog minister van Buitenlandse Zaken was, vertelde Hillary Clinton dat "terrorisme gefinancierd wordt door ivoorhandel".

De douane neemt ivoor in beslag op de luchthaven van Zaventem. Beeld Eric de Mildt

Tot op vandaag zijn er echter geen harde bewijzen dat Islamitische Staat of Al Qaida consequent betrokken zijn bij de ivoorhandel. Voor sommige Afrikaanse militaire milities, zoals Lord’s Resistance Army en het Sudanese Janjaweed, is dat wel het geval. Maar in tegenstelling tot Islamitische Staat, Al Qaida of Boko Haram hebben deze milities geen wereldwijde terreurambities. Dat de aanslag van Al Shabaab in Kenia gefinancierd werd met ivoorgeld, werd ook al meermaals formeel ontkend door de VN en Interpol.

“Het is een mythe dat de jihad betaald wordt met ivoor”, schrijven Tom Maguire en Cathy Haenstein van de Britse denktank Royal United Services Institute in een onderzoek uit 2015. “Terrorisme en ivoorhandel zijn twee grote maar aparte problemen.” 

Een aantal recente doden:

Tanzania, 16/8: Wayne Lotter, het hoofd van een ngo die de illegale ivoorhandel tegenwerkt, wordt in een taxi neergeschoten door twee huurmoordenaars.

Congo, 14/7: Dudunyabo Machongani Célestin, een parkwachter van het Virunga-park wordt vermoord door rebellen. Een maand later sterven nog eens vijf collega’s.

Brazilië 13/7: Raimund Mota de Souza Junior, een leider van de Beweging voor Arme Boeren in Bahia, wordt in een veld neergeschoten door vier huurmoordenaars.

India, 7/7: Sharat Madiwala, een activist tegen de zandwinning in de zuidelijke regio Dakshina Kannada, wordt neergestoken door nog onbekende aanvallers.

Guatemala, 27/5: Carlos Maaz Coc, een visser die protesteerde tegen de vervuiling door de mijn in El Estor, wordt doodgeschoten tijdens een manifestatie.

Raimundo Mota de Souza Junior, doodgeschoten in Brazilië in juli. Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234