Donderdag 22/08/2019

De jacht op de rode filmster is gesloten

'Excuses zijn noodzakelijk', schrijft 'The Hollywood Reporter'. Het blad openbaarde in 1947 een zwarte lijst van 'communistische' acteurs en ruïneerde zo de carrière van talloze talenten. Lander Deweer

Ja, de excuses van W.R. Wilkinson III, de zoon van de oprichter vanThe Hollywood Reporter, haalden deze krant. Eind vorige week, in een kort bericht. Maar daarmee was het verhaal niet afdoende verteld. "Ik kan niet genoeg beklemtonen hoe belangrijk deze excuses zijn", zei de voormalige actrice Marsha Hunt op de Amerikaanse radio. "Enorm hartverwarmend dat dit eindelijk gepubliceerd is." Daarom vandaag, filmdag, meer woorden.

Terug naar eind jaren veertig van vorige eeuw. Wereldoorlog Twee is achter de rug, de Koude Oorlog werpt zijn schaduw vooruit. Sovjet-Unie versus VS, communisme versus kapitalisme. In beide kampen regeert de angst voor vijandige samenzweringen het dagelijkse bestaan. Maar: met haar strijd voor de rechten van armen, voor sociale zekerheid en tegen werkloosheid wint de Communistische Partij ook in Amerika flink wat zieltjes, vooral jonge idealisten uit de kunst- en entertainmentsector.

Bij politiek Amerika, echter, groeit de angst. Via al of niet subtiele propaganda in Hollywoodproducties willen communisten hun gedachtegoed aan de Amerikanen opleggen, vreest John E. Raskin, raadslid uit Mississippi. Zegt hij op een persconferentie: "Een van de gevaarlijkste samenzweringen om de regering omver te werpen broeit momenteel in de hoofdkwartieren van Hollywood, de grootste broeihaard van subversieve activiteiten in de VS."

Hollywood Ten

In 1940 al had John L. Leech, voormalig lid van de Communistische Partij, aan een waarheidscommissie de identiteit van 42 'medeleden' opgebiecht. Onder hen grote namen uit de filmwereld, zoals Humphrey Bogart, bekend van latere klassiekers als Casablanca en The Big Sleep, en James Cagney (The Public Enemy, Yankee Doodle Dandy, White Heat). Martien Dies Jr., voorzitter van het House Committee on Un-American Activities (kortweg HUAC), pleit een weinig later alle namen vrij - behalve acteur Lionel Stander, die van zijn filmstudio Republic Pictures prompt een C4 ontvangt - maar de toon is gezet.

In oktober '47 verhoort HUAC tientallen acteurs, regisseurs, producers en scenaristen uit Hollywood. Walt Disney onder meer. Ronald Reagan ook, toentertijd voorzitter van de acteursvakbond Screen Actors Guild. Van de 43 opgeroepen getuigen weigeren er 19 om mee te werken. Elf worden voor de onderzoekscommissie geroepen. Wanneer de uitgeweken Duitse regisseur Bertolt Brecht alsnog de vraag 'Ben jij nu, of ben je het ooit geweest, lid van de Communistische Partij?' wil beantwoorden, is de Hollywood Ten geboren. Een zwarte lijst is dat, met tien prominenten, onomwonden van sympathie voor het communisme beschuldigd. Nooit hardgemaakt, maar op 25 november 1947 wel geopenbaard. Die dag publiceert het toonaangevende vakblad The Hollywood Reporter de befaamde black list. Voornaamste motivatie hiervoor is revanche op de filmindustrie, vanwege uitgever Billy Wilkerson. Die is enkele jaren tevoren uitgespuwd door de almachtige studiobonzen en ziet zijn kans schoon.

Althans, dat schrijft 's mans zoon W.R. Wilkerson III deze week in The Hollywood Reporter. "In de context van de stijgende hysterie rond het communisme was de makkelijkste manier om de grote studio-eigenaars te vermorzelen simpelweg hun acteurs, schrijvers en regisseurs als communisten bestempelen." En, zo voegt Wilkerson eraan toe: "Helaas werden zij de collateral damage van de geschiedenis." Want: "In 1950 verspreidde de Hollywood Holocaust zich, onder impuls van senator Joseph McCarthy, over het hele land en legde beslag op het leven van duizenden Amerikanen. Iemand communist noemen is vandaag de dag bijna ridicuul, maar stond toen gelijk aan een professioneel doodvonnis."

Wat eind jaren veertig ook blijkt. Onmiddellijk na de publicatie van de zwarte lijst verliezen tal van acteurs hun job. Anderen weten hun bijdrages steevast van de aftiteling geschrapt, of worden gedwongen jarenlang onder een pseudoniem te werken. Of overzee, zoals regisseur Jules Dassin (Rififi, Night and the City) die richting Frankrijk vlucht. Iedereen lijkt vogelvrij, een heksenjacht gestart.

Het zwaarst getroffen zijn de Hollywood Ten. In 1950 krijgen zij één jaar celstraf opgelegd. Een van hen, regisseur Edward Dmytryk, doorbreekt de omerta, geeft toe lid van de Communistische Partij te zijn geweest, praat in één adem een rist collega's aan de galg, en wordt vrijgelaten. De andere negen - onder wie Dalton Trumbo, Ring Lardner Jr. en Lester Cole - zwijgen en zien hun carrière in rook opgaan.

Meisjes oppikken

Frappant in dit verhaal is het stuitend gebrek aan harde bewijzen dat HUAC op tafel weet te leggen. Van acteur Lionel Stander die, terwijl zijn personage op de lift staat te wachten, 'De Internationale' fluit, tot scenarist Lester Cole die enkele regels uit een speech van de Spaanse Communistische Leider Dolores 'La Pasionaria' Ibàrruri in een script injecteert: veel verder gaat het niet.

Het gezag van de Zwarte Lijst brokkelt dan ook steeds verder af. In '57 huurt Alfred Hitchcock voor zijn CBS-serie Alfred Hitchcock Presents de 'besmette' acteur Norman Lloyd in. Drie jaar later volgt de definitieve dijkbreuk: Dalton Trumbo wordt officieel erkend als scenarist van zowel Exodus als Spartacus, twee klassiekers.

Niettemin zindert de heksenjacht nog jaren na. Zo beseft ook W.R. Wilkerson III: "De zwarte lijst smoorde de carrière van sommige van de grootste talenten in de kiem en ruïneerde ze ontelbare anderen die aan de zijlijn stonden." Of, zoals producer Howard Koch ooit stelde: "De echte slachtoffers van de zwarte lijst waren diegene met de verkeerde familienaam of zij die enkel naar de communistische bijeenkomsten gingen om meisjes op te pikken."

Resteren enkel nog de officiële excuses van W.R. Wilkerson III: "Niemand heeft zich ooit verontschuldigd voor de slachtoffers van deze holocaust. Op de vooravond van deze donkere 65ste verjaardag voel ik dan ook dat excuses noodzakelijk zijn. Als mijn vader lang genoeg had geleefd, had hij dat misschien zelf gedaan. Maar nu wil ik in zijn naam, en in naam van mijn hele familie, mijn meest oprechte excuses en diepste spijt betuigen aan zij die slachtoffer werden van dit ongelukkig incident."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden