Maandag 14/06/2021

De islam in Europa wordt een Europese islam

Er bestaat maar één islam, zal elke zichzelf respecterende moslim stellen. Maar onder de naar schatting 11 tot 12 miljoen moslims in Europa tekenen zich stilaan de contouren van een Europese variant van de islam af: volop westers, individueel en uitermate bewust beleefd, los van de culturele tradities van de thuislanden waar de eerste generatie migranten nog in geworteld waren.

Net als in de rest van de wereld, is de hoofdmoot van de moslimbevolking in Europa (90 procent) soenniet. De cijfers zijn onduidelijk omdat in de tellingen enkel de zogeheten 'sociologische moslims' zijn opgenomen: die islamieten die stammen uit een moslimland, maar daarom nog geen devote gelovigen zijn. Toch is het dezer dagen algemeen aanvaard dat de moslims met zo'n 11 à 12 miljoen zijn in Europa, dat is 4 procent van de totale bevolking. De Maghreblanden zijn de grootste leverancier met 3,4 miljoen moslim-immigranten, gevolgd door Turkije met 3,1 miljoen en het Indiase subcontinent met om en bij de 800.000.

Het zijn cijfers die alleen maar bewijzen met welk sprekend gemak de migratiestroom uit de jaren zestig de islam inmiddels tot de belangrijkste minderheidsgodsdienst op het Europese continent heeft gemaakt. In Frankrijk bijvoorbeeld, met zijn lange koloniale traditie, is 7 procent van de bevolking, ruim 5 miljoen mensen, moslim. Duitsland, tweede op de lijst, telt 3 miljoen islamieten, dat is 3,75 procent van alle Duitsers. Ter vergelijking: België telt een goede 350.000 moslims.

Interessanter dan het droge cijfermateriaal is een evolutie die al een tijdje aan de gang is. Stilaan krijgt een Europese islam vorm. Jawel, de koran blijft het nec plus ultra en Mohammed blijft Allahs profeet - het behoort nu eenmaal tot het wezen van religie dat er maar één waarheid is - maar onder moslims in Europa is de geloofsbeleving allang niet meer dezelfde als in die landen die tot de traditionele kern van de islam gerekend worden, waar spiritualiteit mee gekleurd wordt door culturele en nationale tradities en waar een uniforme religiositeit tot de geplogenheden van alledag behoort. Het is alsof de islam in Europa van alle ballast is ontdaan, meent onderzoekster Meryem Kanmaz van het Centrum voor Islam in Europa. "De jongeren van de tweede generatie zijn de link met het land van herkomst kwijt. Zij zoeken de islam hier en kiezen er ook werkelijk voor."

Uiteraard is dat ook weer gekleurd door de werkelijkheid van alledag: westerse moslimjongeren leven niet in een vacuüm,want ook zij hebben hún cultuur geïncorporeerd in hun religieuze ervaring, die, net als dat bij hun ouders het geval was, gemodelleerd is naar de maatschappij waarin die 'nieuwe' moslims leven. En dat is nog steeds een behoorlijk individualistische maatschappij. Meer nog dan in de rest van de moslimwereld is de umma, de utopische wereldwijde moslimgemeenschap, in Europa een theoretisch concept.

Zegt Ural Manco van de Facultés universitaires Saint-Louis in Brussel: "De Europese islam is geassimileerd. Moslimjongeren leven er in dezelfde economische ruimte als alle anderen en volgen de Europese mode. Hun versie van de islam is veel intellectueler te noemen. Zij gaan bewuster de koran lezen. Dat zou het Westen eens moeten leren begrijpen. Europese moslimjongeren kiezen doelbewust voor de islam. Als een meisje een sluier wil dragen betekent dat niet ze daartoe verplicht wordt door haar vader of dat ze terugwil naar de traditionele waarden. Integendeel, die sluier is een zeer westers statement: ik omarm het europese pluralisme, de democratie, maar wil er ook mijn eigen plaats in. En jullie, Europeanen moeten dat maar zien te aanvaarden." Als religie een statement wordt, loert de profileringsdrang dan niet om de hoek? "Die jongeren leven natuurlijk in een bepaalde maatschappij en die is de voorbije tien jaar zeker niet de meest tolerante maatschappij geweest", zegt Meryem Kanmaz. "Dan speelt profilering ook mee." Een keerpunt voor haar was de affaire-Rushdie. Toen, met de boekverbrandingen die ermee gepaard gingen, is de weerzin tegen moslims pas echt goed losgebarsten. Of nog: de rellen rond hoofddoeken in Frankrijk. "Frankrijk bijvoorbeeld is erg sterk doordrongen van de idee van laicité, de strikte scheiding tussen kerk en staat. Dat is hypocriet als je het mij vraagt want de vakanties zijn christelijk van aard. Moslimjongeren mogen er echter niet tot een religieuze groep behoren, ze zijn hoogstens probleemjongeren."

Kanmaz en Manco zijn overtuigd dat de Europese islam in se verdraagzaam is en allerminst een broeihaard van fundamentalisme. Dat wordt hoogstens geïmporteerd door ronselaars van buitenaf. Maar dat kan ook omslaan. Manco: "Als moslimjongeren ervaren dat ze niet geaccepteerd worden, dat ze op racisme stuiten, kan hun islamopvatting virulent worden. Pas als moslims deel gaan uitmaken van het meubilair, als niemand hen op hun geloof aankijkt, hebben we gewonnen."

Fabian Lefevere

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234