Zaterdag 04/07/2020

Amazone

De inwoners van de Amazone kennen en vrezen deze dodelijke exoot: het virus

Een inheems Warao koppel met hun kinderen bij een opvang ter bescherming tegen het coronavirus in Manaus, Brazilië.Beeld REUTERS

Opnieuw worden de inheemse bewoners van de Amazone bedreigd door een vijand die ze maar al te goed kennen: een virus van buiten. Om besmetting te voorkomen hebben etnische groepen de toegangswegen tot hun leefgebieden afgesloten met blokkades, andere zijn nog dieper de jungle in getrokken. Haast is geboden, in Brazilië zijn al tien oorspronkelijke Amazonebewoners gestorven aan covid-19.

Vanuit Oakland in het Amerikaanse California is Leila Salazar-López continu in gesprek met haar contacten in Zuid-Amerika. Ze is directeur van de stichting Amazon Watch, een functie die in normale tijden al op het gemoed kan drukken, maar deze dagen het uiterste vergt van de betrokken activist. Via de telefoon klinken zorgen en vermoeidheid door in haar stem.

Ze begrijpt heus dat iedereen wereldwijd kampt met zijn eigen doden en zieken, maar juist nu mogen ‘de beschermers van het regenwoud’ niet worden vergeten. Een ‘genocide’ dreigt, zegt ze, een term die ze overneemt van onder andere Sonia Guajajara, leider van een van Brazilië’s voornaamste organisaties van inheemse volkeren. Salazar-López: ‘Dit is een gecoördineerde aanval tegen inheemse groepen. De Braziliaanse overheid verkeert in totale covid-19-ontkenning.’

Het negeren van de dreiging maakt de Braziliaanse overheid evengoed verantwoordelijk voor het onheil dat oprukt in het regenwoud, meent Amazon Watch. Voordat het coronavirus van oost naar west over de wereld trok had de regering van president Bolsonaro de pijlen al gericht op de Amazone, benadrukt Salazar-López. ‘Er was al sprake van een crisis, van een toename van branden en overstromingen. De overheid stimuleert ontbossing en het platbranden van oerwoud voor landbouwgrond.’

Beeld REUTERS

Sinds Columbus in 1492 aanmeerde op een Caribisch eiland op zoek naar een westelijke route richting India, zijn de bacteriën van de nieuwkomers telkens de dodelijkste bedreiging gebleken voor de inheemse inwoners van Latijns-Amerika. Spaanse en Portugese kolonisten brachten tyfus, griep, mazelen en pokken naar De Nieuwe Wereld, ziektes die fataal waren voor zo’n 90 procent van de oorspronkelijke bewoners, schatten historici. Hernán Cortés kon het machtige Tenochtitlan, nu Mexico-Stad, innemen dankzij een pokkenuitbraak die in twee maanden tijd de Azteken op de knieën kreeg.

In de eeuwen die volgden introduceerden missionarissen, olie- en goudzoekers, houthakkers en boeren tal van nieuwe ziektes in de Amazone, leefgebied van meer dan vierhonderd etnische groepen, momenteel circa een miljoen mensen. Telkens bleken de oerwoudbewoners slecht bestand tegen de virussen van buiten. De volkeren van de Amazone waren makkelijke prooien door een zwak immuunsysteem en een gebrek aan moderne zorg. 

Afzondering

Om zichzelf te beschermen hebben tientallen groepen zich de afgelopen decennia volledig afgezonderd. In reactie op het coronavirus hebben ook inheemse gemeenschappen die wel contact hebben met buitenstaanders hun territoria nu op slot gegooid en blokkades en checkpoints opgeworpen langs toegangswegen en rivieren.

In het oosten van Ecuador zijn inheemse families diep de bossen ingetrokken op de vlucht voor covid-19. Patricia Gualinga behoort tot de Quechua, haar dorp Sarayaku ligt zo’n vijftig kilometer ten oosten van Puyo, de dichtsbijzijnde stad. ‘Naast de dreiging van het virus kampen we met overstromingen. Wegen zijn slecht begaanbaar, veel van onze gewassen zijn weggespoeld’, vertelt ze telefonisch vanuit Puyo waar ze als activist druk probeert uit te oefenen op de (lokale) overheid.  

Maar die overheid heeft de handen vol aan de virusuitbraak in de steden, zegt ze. In havenstad Guayaquil in het zuiden van Ecuador worden dagelijks honderden lichamen begraven. Het betekent dat de inheemse Ecuadoranen, zoals ze gewend zijn, op zichzelf zijn aangewezen. Gualinga: ‘Veel families doen wat we vroeger deden toen de pokken en de mazelen kwamen, ze vluchten.’ Op afstand van elkaar en van hun dorp wachten inheemse gezinnen in het woud tot de epidemie voorbijtrekt. Vooralsnog met succes, volgens Gualinga heeft het virus haar mensen nog niet bereikt. 

De vraag is of deze zelfisolatie standhoudt. REPAM, het netwerk van kerken in de Amazone, meldt dat inmiddels 8.470 mensen in de gehele Amazone besmet zijn geraakt en 429 mensen overleden. Het betreft vooral niet-inheemse bewoners, maar ook inheemse groepen worden geraakt. Twee weken geleden stierf een 15-jarige jongen van de Yanomami, de grootste etnische groep in het Braziliaanse deel van de Amazone. Sindsdien overleden nog negen anderen in Brazilië, melden inheemse organisaties. Berichten over doden onder inheemse groepen in andere landen ontbreken vooralsnog. 

Ontbossing

Pogingen om buitenstaanders buiten te houden zijn niet altijd succesvol, vertelt Salazar-López. De illegale houtkap gaat tijdens de pandemie door en missionarissen blijven proberen contact te leggen met bewoners van het regenwoud. De ontbossing is in het eerste kwartaal van dit jaar zelfs met ruim 50 procent toegenomen ten opzichte van dezelfde periode in 2019, blijkt uit data van het Braziliaanse onderzoeksinstituut INPE. Tientallen ngo’s en inheemse organisaties hebben een oproep aan overheden ondertekend om tijdens de pandemie alle activiteiten in de Amazone stil te leggen, van oliewinning tot christelijke missies. 

Vorige week boekten leden van de Braziliaanse Javari-stam een overwinning in de rechtbank. De rechter verbood missionarissen om contact te leggen met geïsoleerde groepen in de uitgestrekte Javari-vallei. In het Brazilië van Bolsonaro zijn rechters meermaals barrières gebleken tussen de populistische plannen van de president en minderheden die er slachtoffer van dreigden te worden. Inheemse groepen hoeven weinig te verwachten van FUNAI, het overheidsorgaan dat hun belangen zou moeten verdedigen. Vorig jaar plaatste Bolsonaro een ex-politieman met banden met de agrarische sector aan het hoofd van de organisatie.

In Zuid-Amerika zijn Brazilië en Ecuador het hardst getroffen door de pandemie. Dodentallen lopen in de duizenden. De Ecuadoraanse overheid erkent inmiddels de ernst van de crisis, maar kwam te laat in actie om de epidemie te bedwingen.  In Brazilië sterven dagelijks meer dan honderd mensen aan het coronavirus. Beelden uit Manaus, de grootste stad in de Braziliaanse Amazone, tonen overvolle ziekenhuizen en haastig aangelegde massagraven. President Bolsonaro, die het coronavirus continu bagatelliseert, vecht ondertussen een publieke machtsstrijd uit met lokale politici die wel maatregelen nemen om hun inwoners te beschermen. In andere landen in de regio, zoals Peru, Colombia, en Venezuela, lijken strenge quarantaines de opmars van het virus te vertragen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234