Woensdag 27/10/2021

'De integratie is wel gelukt, het beleid niet'

Volgende week start politicoloog en opiniemaker Bilal Benyaich een nieuw leven als diplomaat. Maar voor hij zich in discretie hult, laat hij zich nog een allerlaatste keer gaan over de toekomst van de multiculturele samenleving.

"Ik zit in een ontwenningsperiode", zegt Benyaich terwijl hij in een bekend Brussels café aan een koffie nipt. "Na dit interview komt er een voorlopig einde aan mijn publieke leven. Volgende week begint mijn stage als diplomaat en is het evident dat ik mij vanaf dat moment aan een discretieplicht houd."

Tien jaar lang gold hij een van 's lands meest spraakmakende stemmen over radicalisering en de multiculturele samenleving. Zeker na de aanslagen op Charlie Hebdo en Bataclan was hij een van die opinieleiders die te midden van chaos en angst voor de nodige duiding en helderheid zorgden.

"Ja ik was bezig met allerlei projecten en de actualiteit maakte dat ik vaak in de media kwam. Maar bon, na tien jaar is het goed geweest. Ik heb al sinds mijn licentiaatsstudies interesse voor de diplomatie. In 2009 was ik niet op de hoogte van de organisatie van het diplomatenexamen waardoor ik het gemist had, maar vorig jaar was er opnieuw zo'n examen, waaraan ik met duizenden anderen deelnam. Ik was geslaagd, samen met enkele tientallen anderen. Die kans wilde ik niet laten ontglippen."

Niet dat we u een schuldgevoel willen aanpraten, maar sinds de aanslagen in Parijs is de polarisering gevaarlijk toegenomen. U vertrekt op een moment dat de samenleving mondige experts zoals u meer dan ooit nodig heeft. Bezorgt dat u niet het nodige hartzeer?

Benyaich: "Ik denk dat ik mijn bijdrage tot het debat heb geleverd. Nog voor de heisa van Charlie Hebdo heb ik in verschillende boeken aan de alarmbel getrokken. Ik waarschuwde voor het gedachtegoed van de Moslimbroeders en de salafisten: de politieke islam die altijd de kiemen van geweld in zich draagt. Ik deed ook tal van concrete voorstellen inzake preventie, de rol van burgerschap in het onderwijs, de financiering van de moskeeën en de doorlichting van de Moslimexecutieve. En het doet me plezier dat nogal wat van mijn ideeën zijn uitgemond in concrete beleidsmaatregelen.

"Een mens moet ook weten wanneer hij toe is aan iets anders. Bovendien zie ik een carrière niet als een monotone en uitputtende marathon maar eerder als een tienkamp waarbij men zich met dezelfde capaciteiten op verschillende velden en met verschillende middelen inzet. De diplomatie is met andere woorden een voortzetting van mijn professioneel engagement, maar op een ander relevant veld."

Na de aanslagen pleitte u voor een echt Marshallplan inzake integratie, waarbij veel meer middelen naar jeugd, welzijn en onderwijs moeten gaan. Heeft uw noodkreet iets uitgehaald?

"Als het van mij afhing, hadden de gemeenschaps- en gewestregeringen nog veel meer mogen inzetten op klassieke beleidsdomeinen als jeugd, welzijn, werk en onderwijs. Want dat zijn de grote hefbomen om tot een meer harmonieuze samenleving te komen. Je voelt dat in onze maatschappij tektonische platen tegen elkaar aan het schuren zijn en dat de spanningen voortdurend toenemen.

"En toch ontbreekt bij de beleidsmakers de sense of urgency. Vooral in Brussel maar ook in Vlaanderen. Als ik Vlaams coördinerend minister voor radicalisering Liesbeth Homans (N-VA) hoor praten over radicalisering heeft ze het altijd over de Syrië-strijders. Maar de Syrië-strijders zijn maar een symptoom van een dieperliggende malaise: de politieke islam heeft wortel geschoten in Vlaanderen en België. En tegelijk zie je dat de kracht van extreemrechts opnieuw aan het toenemen is. Die twee extremismen versterken en contamineren elkaar en staan een samenleving van relatieve harmonie in de weg.

"Als we willen evolueren naar een politieke gemeenschap waarin burgerschap zowel voor de autochtonen als de allochtonen centraal staat, en we dus samen een politieke gemeenschap vormen, zullen we de politieke islam en extreemrechts onder controle moeten krijgen.

"We mogen het niet langer onderschatten: al die jongeren die rondlopen met samenzweringstheorieën en ideeën over de eigen superioriteit. Die geloven dat geweld à la Al Qaida, IS of Al Nusra geoorloofd is om een utopische heilstaat te verwezenlijken. Dit gaat om tienduizenden Belgische jongeren, niet over vijfhonderd Syrië-strijders. Die laatsten zijn slechts de meest gewelddadige exponent van dit fenomeen. We zijn die jongeren aan het verliezen omdat we ze niet socialiseren via de klassieke structuren als onderwijs, het gewone welzijnswerk en de jeugdhulp, de arbeidsmarkt en moskeeën van goede wil. Meestal grijpen we pas in als het al te laat is.

"Het beleid laat hier steken vallen en ook aan Vlaamse kant is wat er momenteel op tafel ligt heel pover. Nog deze regeerperiode hebben we een omwenteling nodig, daarvan ben ik overtuigd."

Waarom gebeurt dat dan niet? Je zou toch denken dat na de schokken in Parijs en ook Brussel de urgentie nog nooit zo groot is geweest.

"Het probleem is dat die noodzakelijke paradigmashift botst op een veto van de non-believers, die vanuit hun ideologische overtuiging anders kijken naar mens en samenleving. Natuurlijk zijn er ook budgettaire beperkingen. Maar je botst toch vooral op de ideologische grens van de huidige politieke consensus binnen de Vlaamse meerderheid. Die ideologie is volgens mij te ver doorgeschoten naar de absolute responsabilisering van het individu. Terwijl ik vind dat de samenleving, en dan zeker 'de onderkant', via onderwijs en welzijnswerk tot op zekere hoogte maakbaar is en dat je op die manier een heleboel jongeren kunt recupereren.

"De strijd tegen radicalisering en exclusie moet even prioritair worden als de aandacht die we vandaag hebben voor oudere personen of mensen met een handicap. Voor die doelgroepen worden terecht grote budgetten vrijgemaakt. Maar exclusie en radicalisering worden niet op dezelfde manier als prioriteit erkend en dat kunnen we ons niet langer permitteren."

Als we problemen als sociale uitsluiting en radicalisering laten verloederen, wat staat er ons dan de komende jaren te wachten?

"Ik heb geen glazen bol, maar er zijn een aantal scenario's denkbaar. Er is een scenario waarbij je de komende tien jaar regelmatig met terreuraanslagen geconfronteerd zult worden. Islamitische radicalen en extreemrechts zullen in een gewelddadig opbod terechtkomen dat we nu al meemaken in delen van Duitsland en Zweden. Deze tweesporenradicalisering zal steeds meer op de samenleving beginnen te wegen.

"Een nog donkerder scenario is dat extremisten aan beide kanten zich zullen professionaliseren en dat je met militievorming geconfronteerd wordt. Het geweldsmonopolie van de staat komt dan zwaar onder druk te staan.

"En dan is er nog een ander doemscenario dat specifiek voor België geldt. Want ons land met zijn identiteitspolitiek is sowieso al onderhevig aan communautaire spanningen tussen Vlamingen en Franstaligen. Als ook moslims zich in dat communautaire denken opsluiten, is het niet ondenkbaar dat er binnen tien à vijftien jaar een vorm van moslimseparatisme ontstaat. Moslims zullen dan een eigen politieke beweging of partij beginnen die uitgaat van een eigen identiteit en meer autonomie opeist, misschien zelfs territoriaal.

"Het eerste scenario is al erg genoeg, maar dat van militievorming of moslimseparatisme zou de samenleving helemaal kunnen ontwrichten. Maar zover is het natuurlijk nog niet. We kunnen het tij nog keren."

U zei daarnet dat de multiculturele samenleving ook stappen vooruit heeft gezet. Waar ziet u positieve tendensen?

"Nog nooit traden zoveel nieuwe Belgen toe tot de middenklasse. Nog nooit waren er onder de nieuwe Belgen zoveel academici, kunstenaars, ondernemers, sportlui, studenten noem maar op. Zij zorgen voor een buffer die nodig is om extremisten in de marge te houden. Zij zijn de bruggenbouwers die voor hoop zorgen. Met andere woorden: integratie is niet mislukt, integratie lukt elke dag opnieuw maar helaas niet voor iedereen. Wat wel mislukt is, is het integratiebeleid, wegens te laat op gang gekomen, en dan vooral in Wallonië en Brussel."

Zegt u dat individuen en het middenveld de gaten moeten dichtrijden die de politiek laat vallen?

"Ja, en dat gebeurt elke dag opnieuw. Onder islamitische Belgen is er een enorme bloei van organisaties, van vzw's, progressieve moskeeën en van artistieke gezelschappen. Nooit eerder zijn er zoveel 'interne debatten' geweest over laïciteit, over de rol van het onderwijs, over burgerschap, over de Europese islam. Al die nieuwe organisaties en initiatieven: ze zijn de hoop en de toekomst van moslims in België en dus van België.

"Maar zoals ik al zei: het mag en moet nog meer zijn. Veel meer. Het huidige maatschappelijke en politieke klimaat zorgt voor tegenwind en dat maakt dat een aantal initiatiefnemers het mentaal niet meer kan opbrengen om voortdurend die brugfunctie te vervullen. Ik hoop echt dat zij zich nu niet afkeren van de Belgische samenleving en teruggrijpen naar hun oude identiteit van het land van herkomst.

"Want het is cruciaal dat nieuwe Vlamingen of Belgen hun Belgische nationaliteit en Vlaamse identiteit nooit laten afhangen van hoe anderen naar hen kijken. Als nieuwe Belg moet je die Belgische nationaliteit en identiteit te allen tijde claimen. Het is niet alleen jouw lot maar ook iets om trots op te zijn.

"Graag zou ik het samenvatten met een beeldspraak: de rivier gaat in de goede richting, de stroom meandert en er zijn regelmatig zware windvlagen. Maar waarvoor we moeten opletten zijn een aantal gevaarlijke vertakkingen: de politieke islam, extreemrechts, sociale en politieke exclusie. We moeten opletten dat die vertakkingen geen zijrivieren worden waartegen we op den duur geen dam meer kunnen opwerpen. Daarom moet het beleid nu dringend een tandje - wat zeg ik: tien tandjes - bijsteken.

Zullen we het dan over de nieuwe Bilal Benyaich hebben? Waar liggen uw ambities als diplomaat?

"Ik hoop dat ik me nuttig kan maken voor België en voor de Belgische onderdanen in het buitenland. Het is een eer om de belangen en het imago van het land te incarneren in verre uithoeken van de wereld."

Ik kan me voorstellen dat uw toekomstige bazen geneigd zullen zijn om u naar de Arabische wereld te sturen. Dan krijgt u te maken met de conflictsituatie in Syrië, die ook in Europa voor schokgolven zorgt. Hoe kijkt u naar die crisis?

"Als ik even een historische vergelijking mag maken: ik zie veel gelijkenissen met het Europa van de 17de eeuw: je had toen de protestantse omwenteling versus de machtshonger van de Habsburgers en verschillende Europese grootmachten die met elkaar in wapenwedlopen waren verwikkeld. Een dominante speler had je niet, waardoor je permanent oorlogen had met een religieus sausje, met wisselende coalities.

"Dat zie je nu ook in het Midden-Oosten: vanuit Iran, Irak, Syrië en Libanon daagt de groeiende sjiitische macht zowel de Arabisch-soennitische as als de Amerikaans-Israëlische as uit. Dat is al een hele tijd aan de gang en de spanningen en oorlogen die eruit voortvloeien zullen wellicht nog jaren duren. Temeer omdat de regio voor de VS geen prioriteit nummer 1 meer is. Die richten zich steeds meer op de Stille Oceaan en Oost-Azië, waar de Amerikaanse belangen in de komende decennia veel groter zijn. Maar voor Europa ligt dat anders: het Midden-Oosten is onze achtertuin en wat daar gebeurt heeft een impact op het Europese continent.

"Vandaar dat het cruciaal is dat Europa een prominentere rol gaat spelen inzake het Syrische conflict. Evident zal dat niet zijn want de puinhoop is enorm. Maar het kan altijd nog erger. Daarom hoop ik dat Europa mee zijn stempel kan drukken op de Syrische vredesgesprekken in Genève. Ook heel belangrijk is dat Europa inspanningen doet om een meltdown in de rest van de Arabische wereld te voorkomen: Libië is een gapende wonde en de mastodonten Egypte en Algerije naderen de financieel-economische en maatschappelijk-politieke gevarenzone. Als die landen imploderen, dan is het hek pas echt van de dam. In landen als Marokko en Tunesië zijn er dan weer positieve evoluties die ondersteuning verdienen."

Vaak wordt gezegd dat Europa met zijn soft power niets meer kan betekenen in het Midden-Oosten. Bent u het daarmee eens?

"Nee, onder Europese soft power versta ik ook onze liberale democratie en ons sociale marktmodel: daarin geloof ik heel erg. Daar ligt echt de kracht van Europa. De aantrekkingskracht van dat model is mondiaal. Bijna elke persoon op aarde wil leven als een Europeaan.

De keerzijde is dat Europa de machtspolitiek heeft verleerd. De EU gedraagt zich te veel als een technocratische machine in haar achtertuin met een focus op een waslijst van kleine maatregelen die de mediterrane partnerlanden moeten uitvoeren - die op zich niet slecht zijn, integendeel - maar waardoor het bredere geopolitieke en geo-economische plaatje uit beeld verdwijnt. Daardoor heeft de Europese Commissie trouwens de Arabische Lente niet zien aankomen."

Nog een laatste vraag over uw vorige leven. U houdt duidelijk van het politieke debat en bent zeer outspoken. Als ik u zo bezig hoor vraag ik me af waarom u niet in de actieve politiek stapt.

"Kijk, ik heb altijd al interesse gehad in politiek. En als progressieve realist zie ik wel mogelijkheden om in een partij te stappen. Zeg nooit nooit. Maar die vraag is nu niet aan de orde. Momenteel liggen mijn persoonlijke ambities bij de diplomatie, niet in de politiek. Maar wie weet. Als diplomaat zit je sowieso in de schemerzone; je ontmoet veel politici en 'politiek' is een deel van de functie."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234