Zondag 13/06/2021

De impact van Scorsese

Op het film- festival van Gent staat de Amerikaanse cineast Martin Scorsese centraal. Voor filmmakers is Scorsese wat Cruijff, Pelé en Maradona voor voetballers zijn: een kunstenaar die zaken kan waar iedere filmmaker van droomt. Wij vroegen drie Vlaamse regisseurs naar hun ultieme Scorsese- momenten.

MICHAËL R. ROSKAM

Zelfs in Amerika viel het heel veel recensenten meteen op: er zit een jonge Scorsese in Michaël R. Roskam. Je hoeft niet ver te zoeken om gelijkenissen te vinden tussenRundskopenRaging Bull. Twee films over mannen die tekeergaan als stieren die opgejut lijken om in een kolkende arena enkele vechters aan hun horens te spiezen. Momenteel zit de Limburgse regisseur in Amerika de montage af te werken vanAnimal Rescue, een film die net alsShutter Islandvan Scorsese op een verhaal van Dennis Lehane gebaseerd is. En ja, beide heren gaan met een baard door het leven.

Favoriete film?

"Er zijn meerdere films die ik tot mijn favorieten kan rekenen.Taxi Drivervind ik echt super,Casinois fantastisch,Goodfellasis grandioos, maarRaging Bullsteekt er bovenuit. Die film heeft enorm veel indruk op me gemaakt. Het is ook de film van Scorsese die ik achteraf het vaakst heb teruggezien. Wellicht ook omdat de film me qua verhaal en thematiek het meest aanspreekt: de onmacht van het hoofdpersonage om met zijn eigen demonen om te gaan.

"De boksmatchen baden allemaal in een andere sfeer en hebben stuk voor stuk een eigen identiteit. Iedere match is anders: de soundtrack, de performances van De Niro en Joe Pesci, de visuele kracht ook. Scorsese beheerst zodanig de beeldtaal, dat je voelt dat er geen shot in zijn film zit dat op toeval berust, maar toch word je geen moment uit het verhaal geslingerd.

"Hij heeft zo zijn maniërisme, maar ik heb daar geen last van. Noem het typische Scorsese-poëzie. In al zijn films zitten er van die visuele vondsten. Soms voel je dat hij er bewust naar op zoek is en voelen ze misschien zelfs een beetje overdreven aan. En toch komt hij er mee weg.

"Ik heb hem nooit geïmiteerd, maar het gebeurt dat ik een shot aan het opbouwen ben met de DOP en dat we zeggen: 'We gaan een Scorsese'tje doen', net zoals we andere keren een Fincher of een Michael Mann doen(lacht). Het is geen imitatie, maar inspiratie."

"InRaging Bullwordt gebruik gemaakt van die typische Italiaanse populaire, klassieke muziek. Tijdens de openingssequentie hoor je meteen dat prachtige stuk, het 'Intermezzo' uitCavaleria Rusticanavan Pietro Mascagni, dat ook als thema van de film wordt gebruikt. Intussen is het iconische muziek, maar dat was echt de muziek die destijds in Little Italy werd gespeeld. Muziek is voor Scorsese een krachtig middel om sfeer te scheppen en ook om de wereld waar het verhaal zich afspeelt mee vorm te geven. Het is veel meer dan zomaar een beetje muzikaal behangpapier. Hij is daar heel bewust mee bezig, dat voel je ook. Als je naar de soundtrack vanGoodfellasluistert, dat is eigenlijk een beetje Tarantino avant-la-lettre. Al die rocksongs die erin voorkomen, en die swingende dialogen erbovenop. Het is een spel met de populaire cultuur. Zeker met de rockcultuur. InCasinodeed hij dat ook. Maar hij laat ook volledige scores uitwerken. Net zoals hij per film een beeldstijl kiest, kiest hij ook per film een muziekstijl."

Favoriete scène?

"Ik ben opnieuw geneigd om een scène uitRaging Bullte kiezen, omdat die film uitpuilt van scènes die ik tot mijn favoriete filmpassages reken. In feite kun je in elk van zijn films scènes vinden die je gerust als klassiekers mag bestempelen. Er is bijvoorbeeld de heel beroemde scène tussen Joe Pesci en Ray Liotta inGoodfellas, waar Ray Liotta's personage zegt:'You're so funny.'En Joe Pesci repliceert: 'What do you mean by funny? Do I look like a fucking clown to you?' Dat is wellicht een van de meest geïmiteerde filmscènes. Ik heb ze ook vaak met vrienden op café nagespeeld. In dat opzicht is het toch wel een favoriete scène.

"Maar als regisseur kan ik echt niet kiezen: als ik er één uitpik, doe ik alle andere scènes onrecht aan. Scorsese is een man die elke keer opnieuw probeert een verhaal op een originele manier in beeld te brengen. Altijd consequent binnen de stijl van het verhaal dat hij wil vertellen. Beeldmatig durft hij zaken uit te proberen waar anderen zich nooit aan zouden wagen.

"Soms zitten er kleine versnellingen in zijn beelden die een heel ander accent leggen, of pakt hij plots uit met hele rare camerastandpunten. Er is zo een moment inThe Departed, waar hij de camera dwars legt op het moment dat Leonardo Di Caprio's personage met de kapstok op een van die mannen aan het inbeuken is.

"Sommige van zijn ingrepen passeren zo snel dat je het beeld moet vertragen om te ontdekken wat hij precies heeft gedaan. Je voelt dat hij iets tegendraads gedaan heeft, maar je weet niet wat. Maar het effect is er. Scorsese kiest niet alleen heel zorgvuldig de verhalen die hij vertelt, hij is ook stilistisch altijd consequent en hij blijft dan ook nog eens heel consequent Scorsese. Ik kijk graag naar alles wat hij doet. Pure cinema."

Zijn grootste misser?

"Zijn allereerste film,Boxcar Bertha, een opdrachtfilm, heb ik nog altijd niet gezien. Ik ben een beetje bang om hem te bekijken. Maar als er één film is die ik heel raar vond, was hetAfter Hours. Misschien had het wel iets met die rare jaren tachtig te maken. In ieder geval, daar was ik niet in mee. En Griffin Dunne heb je achteraf nooit meer in een film van betekenis gezien."

FELIX VAN GROENINGEN

Mensen bij wie de stoppen op een gegeven moment doorslaan. Daar hebben ze allebei al vaker films over gemaakt. Ze laten zich heel dikwijls inspireren door muziek en nemen visuele risico's waar veel van hun collega's zich nooit aan zouden wagen. Om maar een paar gelijkenissen te noemen tussen Felix Van Groeningen (De helaasheid der dingen) en Martin Scorsese.

Favoriete film?

"Scorsese heeft zo veel gedaan dat je als filmliefhebber moeilijk géén fan van hem kunt zijn. Zijn grootste film is wellichtTaxi Driver, maar mijn favoriete Scorsese-film is zonder twijfelMean Streets. Die film is voor mij persoonlijk heel belangrijk geweest omdat hij me enorm geraakt heeft. Op veel manieren. Door hoe hij zijn acteurs laat spelen, bijvoorbeeld. Hoe de camera beweegt ook. Die camera is voortdurend aan het zoeken. Het is niet zijn beste film, want er zit nog geen eenheid in. Maar ik haalde er juist inspiratie uit doordat hij nog zo onaf was.

"Toen ikMean Streetsvoor het eerst zag, stond ik zelf op het punt mijn eerste film te draaien en ik ervoer die film eigenlijk een beetje als een vergoelijking om zelf van alles te proberen, alle richtingen uit te schieten.Mean Streetswas ook bevatbaar voor mij: klein, niet te veel personages en met een camera die heel maffe dingen deed. Je hebt zo een heel beroemde scène waarin Harvey Keitel wat aangeschoten is en door de bar zweeft. Wellicht hebben ze hem voor dat shot vastgemaakt aan een kraan waar ook de camera aan hing: hij zweeft door de bar en aan het einde van de scène landt hij en gaat hij liggen, en ook de camera gaat liggen. Ik vond dat geweldig toen ik het zag.

"Scorsese is gewoon een encyclopedie, hè. Elk shot is voor hem ook een referentie naar een andere film. Ook zijn documentaires waarin hij al zijn favoriete films bespreekt, zijn super inspirerend. Ik herinner me dat hij daarin zegt: 'Als filmmaker moet je naar andere films kijken en ze ontleden om je palet te verbreden'. Hij ziet zichzelf als een schilder. Wat ik van hem geleerd heb, is dat je per film werkelijk een andere beeldtaal moet durven uitproberen. Niet alles moet anders, maar je moet jezelf blijven vernieuwen."

Favoriete scène?

"Die komt ook uitMean Streets, waar Harvey Keitel achter in de club Robert De Niro een uitbrander geeft. Dat is een scène van vier, vijf minuten, gewoon met die twee mannen. Het personage van Keitel ontfermt zich over De Niro. Hij wil hem beschermen, opleiden en terechtwijzen indien nodig. De Niro is geld verschuldigd aan iemand, maar kan niet terugbetalen. Maar Keitel doorziet hem en toch blijft De Niro proberen om zich uit zijn heikele situatie te praten.

"De verhouding tussen die twee personages wordt daar heel mooi getekend. Echt een geweldige scène. Ik heb ze tijdens audities vaak laten naspelen. Het is een scène waarin acteurs zich helemaal kunnen laten gaan. Ze moeten zich in ongelooflijke bochten wringen en je ziet meteen of ze zich kunnen positioneren tegenover de ander. "Ik heb ook ooit gelezen dat die scène grotendeels uit improvisatie ontstaan is, en dat zijn collega's na de eerste testvisies vonden dat hij ze eruit moest knippen.

"Men heeft het vaak over de visuele capaciteiten van Scorsese, maar hij is evenzeer een groot acteursregisseur. Die scène toont dat ook echt aan. Die hele situatie staat zo ver van me af: New York van begin de jaren zeventig. En toch heb ik het gevoel dat die mensen heel authentiek zijn."

Zijn grootste misser?

"Ik weet niet of hij ooit al echte fouten gemaakt heeft. Daarvoor ken ik zijn werk te weinig. Ik weet wel dat zijn laatste films me minder kunnen boeien:Hugo,Shutter Island,The Aviator,Gangs of New Yorkook. Niet dat hij op veilig speelt, zoals sommige van zijn leeftijdgenoten. Nee, hij blijft proberen. Zijn fout ligt misschien juist in het feit dat hij te ambitieus is. Zo heeft hij bijGangs of New Yorkop een gegeven moment wat moeten inbinden.

"Maar pas op, ook in zijn recenter werk zitten er pareltjes. Een film die weinig voorkomt in de favorietenlijstjes isBringing Out the Dead. Terwijl ik dat een straffe film vind. Wat hij daar visueel allemaal doet! Eigenlijk is het een beetje een ode aanTaxi Driver, maar dan met een ambulancier. Nee, hij blijft zijn nek uitsteken. Dat is toch geen fout?"

PIETER VAN HEES

Pieter Van Hees is verantwoordelijk voor films alsLinkeroeverenDirty Mind. Maar vooral met de film waar hij nu mee bezig is,Wasteland, komt hij op Scorsese-terrein. Een policier over een politieman die opgevreten wordt door de duisternis die hij dag en nacht in de Brusselse hoofdstad bestrijdt. Uiteindelijk gaan zijn stoppen doorslaan.

Favoriete film?

"Ik twijfel om te kiezen tussenRaging Bull,GoodfellasenCasino. Als je Scorsese zijn films om de vijf of tien jaar bekijkt, merk je dat ze constant veranderen. Ineens zie je heel nieuwe zaken of krijgen andere elementen een relevantie. Zo'n film alsGoodfellasvond ik in het begin gewoon oké, maar hoe vaker ik die zie, hoe briljanter ik hem vind.Raging Bullvond ik van in het begin fantastisch en dat zal altijd zo blijven. EnCasinois ook geweldig.

"Scorsese is the godfather wat betreft het benaderen van genrefilms op een auteursmanier. Hij is de eerste die een Godard- of Cassavetes-touch gaf aan een boks- of een gangsterfilm. InRaging Bullzit die mix echt heel, heel goed.Raging Bullhad ookRockykunnen zijn hè, een normale boksfilm over een held die na vele tegenslagen toch nog de grote finale vechtpartij wint. Hier geeft de held na twee derden van de film gewoon het boksen op. Omdat die film gewoon over andere dingen gaat.

"De meest authentieke Scorsese's zijn sowieso die met Robert De Niro.Raging Bullis ook de film van Thelma Schoonmaker. Hoe die film gemonteerd is, is nog steeds een leerschool voor al wie met film bezig is. Hoe die film gedraaid is, is nog altijd fantastisch. Op alle niveaus is die film een voorbeeld.

"En dan is er de rol van de broer. Joe Pesci speelt ook alleen maar goed in de films van Scorsese. InRaging Bullkwam er oorspronkelijk geen broer aan te pas. Ze hebben dat personage er op de laatste minuut aan toegevoegd. En dankzij die broer merk je hoe diep en hoe snel het personage van De Niro afglijdt. Dat inzicht ook van Scorsese om te beseffen: 'Oké, ik maak hier eigenlijk een film over een man die zichzelf haat en alleen maar vecht om pijn te krijgen als een beest'. Dat is een fantastische vondst.

"De authenticiteit zit 'm ook in het feit dat Scorsese een Italiaanse Amerikaan is en het milieu kent waarin dit verhaal zich afspeelt. Als het over die cultuur gaat is hij echt op zijn best. ZonderRaging Bullheb je geen Tarantino, en zouden ookThe Sopranosnooit hebben bestaan."

Favoriete scène?

"De scène tussen de twee broers, de 'Did you fuck my wife?'-scène. Iedere rechtgeaarde Scorsese-fan zal weten waarover het gaat. Het is onwaarschijnlijk goed hoe die de jaloezie vat in die scène. En hoe briljant hij die scène opzet. De Niro is daar al heel vet geworden. Hij denkt dat hij nog kampioen kan worden, maar eigenlijk wil hij dat zelf niet meer en vreet hij zich vol. Zijn broer moet hem bedwingen en hem voorbereiden op een nieuwe kamp. Hij heeft met het geld een tv gekocht, die kapot is en die hij constant aan de praat tracht te krijgen.

"Het enige waar hij echt mee bezig is, is de vraag wat zijn vrouw doet terwijl hij gaat trainen. Hij verdenkt er haar van dat zij hem bedriegt met iemand van de maffia. Zijn broer moet haar in de gaten houden. En als die niet meteen met antwoorden komt aanzetten, gaat hij zover in zijn waanzin en paranoia dat hij ook hem begint te verdenken. Op dat moment denk je: 'Man, wat een triestige, zieke gast'. Maar uiteindelijk blijkt dat hij gelijk heeft en dat zijn vrouw daadwerkelijk heeft geflirt met een kerel van de maffia. Hoe die scène is opgebouwd, het lijkt alsof die gasten ter plekke aan het improviseren zijn. Zo onwaarschijnlijk simpel gefilmd: shot, tegenshot. Maar briljant."

Zijn grootste misser?

"Nee, Scorsese is God, die kan geen missers begaan. Dingen die op missers lijken, zijn eigenlijk tekenen van briljantheid die simpele stervelingen als jij en ik beschouwen als missers, maar ik weet zeker dat er een geniaal plan achter schuilt. Neem zijn plan om de laatste tien jaar zijn kar te hangen aan de locomotief van Leonardo DiCaprio. Doet me pijn als ik het zie. Want je voelt dat die rollen eigenlijk door andere mannen moeten worden gespeeld. Bijvoorbeeld door een De Niro. Maar ik ben er zeker van dat ik over dertig jaar zal beseffen dat hij er een reden voor had.

"Scorsese maakt geen slechte films. Zelfs eenShutter Islandwas stukken beter dan wat er op dat moment uitkwam. Eigenlijk moet hij elk jaar een Oscar krijgen en moeten ze in Gent elk jaar een special aan hem wijden.

"Ik zou het niet wagen om hem ooit te imiteren. Dat is godslasterlijk. Wat ik wel doe, is kijken hoe hij erin slaagt om genre-elementen in zijn verhalen te verwerken of genre-personages - de maffiabaas, of zijn hulpje, of de gewone gangster - tot echte mensen van vlees en bloed te maken. Scorsese heeft een manier om verhalen te vertellen, die recht naar de buik gaat in plaats van naar het verstand. Dat probeer ik te stelen. Ik hou van die buikervaring."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234