Zondag 16/06/2019

De imam die iedereen door de vingers glipte

Hoe slaagde imam Es Satty erin om een moordende terreurcel op te zetten in Barcelona? De moslim- gemeenschap van Diegem bespeurde in 2016 als eerste de woede in zijn woorden. Toch werd hij niet gestopt.

"Ik zou je willen vragen of het mogelijk is een persoon te onderzoeken die hier, in Vilvoorde, wil werken als imam. In het bijgevoegde bestand vind je zijn identiteit. Ik weet dat hij van plan is in februari naar Barcelona te gaan en dat hij daar getrouwd is. Hoe meer informatie je over dit individu kan delen, hoe beter."

Een verantwoordelijke van het politiekorps uit Vilvoorde mailde in januari 2016 een agent van de Catalaanse politie, de Mossos d'Esquadra, die hij een paar maanden eerder had ontmoet op een congres. De Belg sloot zijn mail af met een informele boodschap: "Hopelijk heb je snel nieuws. Muchos gracias senior ;)".

De Catalaanse agent, de nummer twee van de informatiedienst van de Mossos d'Esquadra, ging in de databank van zijn politiedienst op zoek naar de naam 'Abdelbaki Es Satty'. Die bleek daar nergens in op te duiken. Op 8 maart antwoordde hij dat er niets te vinden was. Hij verwees wel naar Mustafa Es Satty, een neef en ook een imam. Die werd in 2006 verdacht van banden met een jihadistische groep. Abdelbaki zelf leek een doodnormale man.

De moslimgemeenschap in Diegem had nochtans een andere indruk van hem. De plaatselijke moskee Youssef was in januari 2016 al twee maanden op zoek naar een nieuwe imam toen Abdelbaki Es Satty zich plots kwam aanmelden. Een Marokkaan met Spaanse verblijfspapieren die alleen het Spaans en Oud-Arabisch machtig bleek.

Aangezien de nood hoog was, mocht Es Satty proefdraaien. Al snel ervoer voorzitter Soliman Akaychouch "een negativiteit in zijn preken": "In de aanloop naar Valentijn had hij het over feesten waaraan moslims niet mogen deelnemen."

Akaychouch sprak er zijn neef Mimoun, de voorzitter van de moskee van Vilvoorde, op aan. Op een feest probeerde die hoogte te krijgen van de Spaanse nieuwkomer. De twee raakten in gesprek en het voorgevoel van zijn neef werd snel bevestigd. Es Satty benadrukte bijvoorbeeld dat Westerse moslims niet vroom genoeg leefden.

Na het feest vroeg Akaychouch informatie op bij de lokale politie. Tegelijk verzocht hij de imam om een bewijs van goed gedrag en zeden. Wat die schijnbaar niet kon voorleggen. Es Satty vertrok weer en Diegem vergat hem. Tot vorige week, toen zijn gezicht op televisie verscheen als de spilfiguur in de aanslagen in Barcelona en Cambrils, waarbij vijftien mensen stierven.

Overal hasj

Es Satty werd geboren in Marokko in het begin van de jaren 70 in een klein dorp in het noorden, dichtbij de stad Tangiers. Er is niet veel geweten over zijn vroege leven. Hij vertelde in de moskee in Ripoll, waar hij werkte tot eind juni, dat hij een vrouw en negen kinderen had. Of dat klopt, valt moeilijk te achterhalen.

De Spaanse krant El Mundo ging deze week op bezoek in zijn thuisdorp, maar vragen over Es Satty werden er afgewimpeld. De journalist merkte wel dat veel tuinen, tot die van de moskee, gevuld stonden met hasj "met bladeren zo groot als een kinderhand". Ook de boerderij van de Es Satty-familie, bovenop een berg, wordt omringd door velden vol hasj. Zijn moeder en broers wonen er nog, maar weigerden de deur te openen.

De naam van Es Satty dook voor het eerst op in 2006: in een Spaans onderzoek naar ronselaars van Al Qaida. In het huis van een verdachte, Mohammed Mrabet Fahsi, werd een kopie aangetroffen van zijn identiteitspapieren. Zelf kwam Es Satty niet voor de rechter. De zaak tegen hem werd meteen geseponeerd wegens gebrek aan bewijzen. Zijn neef Mustafa moest wel voorkomen maar werd uiteindelijk vrijgesproken.

De volgende keer dat Es Satty's naam in de krant stond, was in 2010. Tijdens een ferryovertocht van Ceuta, de Spaanse enclave in Marokko, richting het vasteland ontdekte de douane een lading hasj in zijn auto. De drugs zaten professioneel verstopt in de bodemplaat. Es Satty werd veroordeeld tot vier jaar gevangenis in Spanje.

Daar maakte hij kennis met Rachid Aglif, bijgenaamd 'El Conejo' (het konijn), die een straf van achttien jaar uitzat voor medeplichtigheid aan de bomaanslagen in Madrid, waarbij in 2004 bijna tweehonderd mensen stierven. Es Satty kwam na vier jaar vrij. Een bevel om hem Spanje uit te zetten op het moment van zijn vrijlating werd vernietigd door de rechter omdat hij in de cel had "gewerkt en geprobeerd om zich te integreren".

Es Satty kwam vrij zonder voorwaarden en verdween van de radar. Volgens bronnen in de Spaanse krant El Pais stapte hij de gevangenis uit als een nieuwe man: gelouterd en vroom.

In 2015 kwam Es Satty - schijnbaar uit het niets - aan in Ripoll, een kleine stad van tienduizend inwoners in Catalonië. Ripoll was op zoek naar een geschikte imam en plotseling stond Es Satty daar. "Zijn komst was een grote verrassing", zei Hammou Minhaj, vertegenwoordiger van de moslimgemeenschap in Ripoll, woensdag aan El Pais.

De imam huurde er een tweekamerappartement, op de zesde verdieping van een appartementsgebouw net naast het historische klooster van Ripoll. Hij trok er geen aandacht, werd aanzien als een slimme en gemanierde man. Geregeld verscheen hij in een jeans met poloshirt. Als de lokale moslimgemeenschap had geweten van zijn veroordeling voor drugsfeiten, was hij nooit aangenomen. Maar Es Satty zweeg erover. Iedereen was best tevreden over hem.

Toch voelde Es Satty zich in Ripoll niet op zijn plek. De moskeegangers hoorden hem steeds meer klagen dat er in Spanje geen toekomst was voor hem en dat hij naar België wilde. Naar eigen zeggen had hij hier familie. Volgens een goed geïnformeerde bron stapte hij in januari 2016 in Girona, de luchthaven nabij Barcelona, op een vlucht richting Charleroi. In Vilvoorde, waar hij ongeveer drie maanden zou verblijven, informeerde hij bij meerdere lokale moskeeën of ze geen imam zochten. Niemand hapte toe. In Diegem wekte hij argwaan.

Jacht op Abdeslam

Achteraf bekeken was de moslimgemeenschap van Diegem de eerste en uiteindelijk ook de enige die waarschuwde voor Es Satty. De politie van Vilvoorde-Machelen nam de informatie meteen ernstig. Vilvoorde heeft een voorgeschiedenis met radicalisering en jihadisme. De stad was, aan het begin van het Syrisch conflict, een van de belangrijke vertrekplaatsen voor Belgische jihadisten.

Mede dankzij de extra middelen uit het 'Kanaalplan' bouwde de lokale politie er de afgelopen jaren een gespecialiseerde informatiecel uit. Onder meer met Spaanssprekende politiemensen. De informatiecel nam contact op met de Catalaanse politie, maar die vond dus niets verdachts in zijn archieven. "Daarop werd de procedure gevolgd: er werd een zogenaamd informatierapport opgemaakt en aan de Belgische politiedatabank toegevoegd", zegt een bron. "En nog belangrijker: op de lokale taskforce, waar de federale politie en inlichtingendiensten mee aanschuiven, werd het dossier uitvoerig besproken."

Hogerop in die keten werd het dossier vrij snel als gesloten beschouwd. "Gezien er uit Spanje geen informatie kwam waaruit bleek dat die man een gevaar vormde, was er geen reden om het dossier over te nemen", zegt iemand bij de inlichtingendiensten. "Er wordt dan van uitgegaan dat de bron van de informatie, de politiediensten, het verder opvolgen."

Inlichtingendiensten moeten selectief omspringen met informatie. Alleen al bij Staatsveiligheid is het aantal nota's met binnenkomende informatie verdubbeld tussen 2015 en 2016. Hetzelfde geldt voor het aantal nota's dat naar inlichtingendiensten in het buitenland gaat. Vooral toen stonden de inlichtingendiensten onder immense druk. In maart 2016 bereikte de klopjacht op Salah Abdeslam, de voortvluchtige terrorist die betrokken was bij de aanslagen in Parijs, zijn hoogtepunt. "Dat is juist. Tegelijk: buitenlandse terreurverdachten opvolgen is niet het werk van de lokale politiezones", luidt het in Vilvoorde.

In het voorjaar van 2016 keerde Es Satty terug richting Spanje, naar Ripoll. Daar bracht hij in het allergrootste geheim elf jongemannen op het pad van de jihad. Zij voerden vorige week de aanslagen in Barcelona en Cambrils uit. Toen de raids startten, was Es Satty overleden. Hij stierf een dag eerder, bij een explosie in een huis in de badplaats Alcanar. De imam verschanste zich daar sinds juni.

Speurders vonden het lichaam van Es Satty in het puin, samen met honderd gasflessen, TATP-springstof en een boekje met daarin zijn naam en een korte brief van de "soldaten van de Islamitische Staat in het land van Al-Andalus aan de kruisvaarders, de haatdragenden, de zondaars..." Tussen de brokstukken lagen ook meerdere vliegtickets, op naam van Es Satty, met als bestemming Brussel. De data van deze tickets zijn nog onbekend. Een politiebron meldt dat Es Satty in juni 2017 opnieuw werd gesignaleerd in Vilvoorde en Diegem. Volgens onbevestigde geruchten woont er een neef van de imam in de Brusselse kanaalzone. Mogelijk keerde Es Satty dus nog terug naar ons land na maart 2016.

In een arrest van het Spaanse gerecht van donderdag staat dat er ook een vliegticket van de imam is gevonden met als vertrekdatum 15 oktober 2017. Het zou kunnen gaan om een ticket richting België, maar dat kunnen Belgische en Spaanse veiligheidsdiensten voorlopig niet bevestigen of ontkennen.

Zwartepieten

Op 8 maart 2016, de dag dat de Catalaanse politie antwoordde dat ze over geen bezwarende informatie beschikte rond Es Satty, stonden ministers Jan Jambon, Koen Geens, Didier Reynders en staatssecretaris Theo Francken in Ankara, Turkije. Ze kwamen er met de Turkse autoriteiten spreken over de uitwisseling van terreurinformatie.

De doorstroming van inlichtingen liep al jaren mank. Twee weken later, op 22 maart, werden de gevolgen hiervan zichtbaar. Ibrahim El Bakraoui, een van de drie zelfmoordcommando's op Zaventem, werd in 2015 gearresteerd in Turkije op verdenking van terrorisme Door miscommunicatie tussen België en Turkije kon hij weer vrijkomen.

Het is moeilijk om geen gelijkenissen te zien met het dossier van Es Satty. In beide gevallen werd een kans om een terrorist voortijdig te vatten, niet benut. Twee keer liep de communicatie tussen de veiligheidsdiensten van verschillende landen (te) moeilijk. En telkens werd er in de dagen na de aanslagen druk gezwartepiet. Deze week ontkende Spanje eerst dat België inlichtingen had opgevraagd over Es Satty. Om pas donderdag toe te geven dat dit wel was gebeurd - weliswaar informeel.

Er zijn echter belangrijke verschillen. El Bakraoui had een lang strafblad. De Turken arresteerden hem aan de grens met Syrië, in het terreurbolwerk Gaziantep. Bij Es Satty knipperde de waarschuwingslichten veel minder fel. "We hebben deze week vaak overlegd met toplui van de veiligheidsdiensten, maar iedereen vindt dat ons land in het dossier van Es Satty niets te verwijten valt", klinkt het binnen de federale regering. "Hij was nooit veroordeeld voor misdaden die verband hielden met terrorisme. Hij stond nergens geseind. Zelfs indien Spanje ons alle informatie meteen had doorgegeven, konden we hem in België niet stoppen."

Al was het schrikken toen de Belgische link van Es Satty uitkwam. Een hooggeplaatste politiebron vat het samen: "We zetten zoveel middelen in, maar soms spelen terroristen zoals Es Satty een bijna perfect dubbelspel. Daar moeten we ons op instellen." In de Verenigde Staten noemen ze dat omgaan met 'known unknowns' - weten dat er dingen zijn die je niet weet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden