Vrijdag 06/08/2021

AnalyseIsraël

De helft van Israël houdt zijn hart vast nu ‘koning Bibi’ het pluche verlaat, de andere helft is opgelucht

Israëlische vrouwen vieren dat Netanyahu premier af is in Tel Aviv. Beeld AFP
Israëlische vrouwen vieren dat Netanyahu premier af is in Tel Aviv.Beeld AFP

Twaalf jaar lang heeft Netanyahu zijn stempel op het land gedrukt, en nu laat hij het diep verdeeld achter. Terwijl de ene helft van de inwoners zijn hart vasthoudt omdat ‘Mister Security’ het pluche verlaat, slaakt de andere helft een zucht van verlichting.

Benjamin Netanyahu was net gekozen tot premier van Israël toen zijn vader een journalist van het tijdschrift The New Yorker in vertrouwen nam. Hij moest het nog zien, zei Benzion Netanyahu, of zijn zoon wel uit het juiste hout was gesneden. Of hij het politieke instinct had om te overleven en of hij het land veilig kon houden tegen alles wat de Joodse staat bedreigde.

Om het wereldbeeld van Netanyahu te begrijpen, is het goed om te weten waar hij vandaan komt, schreef David Remnick in 1998 in The New Yorker. De historicus Benzion was een snoeiharde ideoloog, die meende dat al het land tussen de Middellandse Zee en de rivier de Jordaan aan het Joodse volk toekwam. Hij had een hartgrondige hekel aan de liberale elite van Israël, die het land volgens hem in gevaar bracht door te kletsen over vrede met de Palestijnen. De geschiedenis van de Joden, zo zei Benzion tegen Remnick, was grotendeels een geschiedenis van holocausts.

Benzion kreeg drie zoons. De jongste, Iddo, is arts en schrijver, en de oudste, Yonatan, was een oorlogsheld die in 1976 is omgekomen bij een bevrijdingsactie van 106 gijzelaars. De middelste, die vaak liefkozend ‘Bibi’ wordt genoemd, is de langstzittende premier die Israël ooit gekend heeft. Twaalf jaar lang heeft Netanyahu (71) zijn stempel op het land gedrukt. En nu laat hij het diep verdeeld achter.

Seksvideo

Dat Netanyahu er niet voor terugschrikt om vijanden te maken, bleek al aan het begin van zijn politieke carrière. In 1993, Netanyahu was toen 44 jaar oud, deed hij mee aan de verkiezingen om het leiderschap van de rechtse partij Likoed. Tijdens de campagne vertelde hij live op de radio dat hij werd gechanteerd met een seksvideo van zichzelf en zijn minnares. Hij had inderdaad een affaire, gaf hij luchtig toe, maar “iemand die andere mensen bespioneert en chanteert, is het leiderschap niet waardig en hoort thuis in de cel”. Hij noemde geen naam, maar de impliciete boodschap dat zijn politieke rivaal erachter zat kwam goed over en Netanyahu won de leiderschapsverkiezingen. Later, na politieonderzoek, bleek dat er helemaal geen seksvideo was.

Benjamin Netanyahu in 1996, tijdens zijn eerste ambtstermijn als premier. Beeld AFP
Benjamin Netanyahu in 1996, tijdens zijn eerste ambtstermijn als premier.Beeld AFP

Op 30 mei 1996, werd Israël stomverbaasd wakker met het nieuws dat Bibi de verkiezingen nipt had gewonnen. Toen het land de avond daarvoor naar bed ging, dacht iedereen nog dat Shimon Peres premier zou blijven. Het was bovendien een schok voor de linkse elite en de media: Yitzhak Rabin, de architect van de Vredesakkoorden van Oslo, was nog geen jaar eerder vermoord door een ultrarechtse nationalist en nu zou er een rechtse regering komen. Zij zagen Netanyahu niet als iemand van een andere politieke kleur, maar verachtten hem. En dat lieten ze constant merken. Dat heeft diepe littekens bij Netanyahu achtergelaten.

Na één termijn verloor hij in 1999 de verkiezingen. Iedereen dacht dat deze mislukte premier nooit meer dan een voetnoot in de geschiedenis van Israël zou worden. Hij stapte verbitterd uit de politiek, maar keerde enkele jaren later terug. Vanaf 2005 ging hij de Likoed-partij weer leiden. Ook al werd deze bij de verkiezingen in 2009 niet de grootste, toch lukte het Netanyahu om een coalitie van rechtse partijen rond te krijgen en werd hij voor de tweede keer premier.

Ander land

Israël was ondertussen een heel ander land dan in de jaren 90. Er was een bloedige tweede intifada geweest, waarbij Israëliërs in bussen en op terrassen werden opgeblazen door zelfmoordterroristen. Israël had zich teruggetrokken uit Zuid-Libanon en de Gazastrook, maar in plaats van een rustig bestaan leverde dat raketbarrages van Hezbollah en Hamas op. De hoop op vrede lag diep begraven onder een dikke laag van verdriet, angst en frustratie. De inwoners verlangden vooral naar veiligheid.

Die zou Netanyahu hen geven. Van zijn vader had hij het idee geërfd dat Israël werd omringd door wolven – waarvan de meesten niet eens de moeite deden om zich te hullen in schaapskleren – en als de problemen met de Arabieren niet konden worden opgelost, dan zou hij ze in elk geval managen. Het middel daartoe: een hoge muur en een ijzeren vuist.

In de jaren dat Netanyahu aan de macht was, zou het vredesproces morsdood blijven. Raketten uit Gaza werden beantwoord met zware bombardementen. Ondertussen verrezen er op de Westelijke Jordaanoever, het bezette gebied dat volgens de Oslo-akkoorden ooit deel moest uitmaken van een soevereine Palestijnse staat, meer en meer Joodse nederzettingen. Wie daar kritiek op had, werd hard aangepakt: pro-Palestijnse groeperingen werden aan banden gelegd en ngo’s werden bestempeld als ‘agenten van buitenlandse regeringen’ als ze geld ontvingen uit het buitenland.

Met toenmalig Amerikaans president Donald Trump in 2017. Beeld REUTERS
Met toenmalig Amerikaans president Donald Trump in 2017.Beeld REUTERS

Gevoel voor theater

Ook over de andere grote vijand, Iran, was Netanyahu zeer uitgesproken. In 2012 vertelde hij met veel gevoel voor theater (en de tekening van een grote bom) op de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties dat Iran binnen een jaar een kernbom kan hebben. Praten heeft geen zin, stelde hij, en Israël zou er alles aan doen te voorkomen dat die kernbom er ooit zal komen. De Amerikaanse president Barack Obama had er geen boodschap aan. Hij sloot in 2015 alsnog een akkoord met de ayatollahs. Maar Netanyahu overtuigde diens opvolger Donald Trump er later van het akkoord weer te verscheuren.

Ondertussen bloeide de economie onder zijn bewind, en wist hij (mede dankzij zijn vriend Trump) grote diplomatieke overwinningen binnen te slepen: zo werden er formele banden aangeknoopt met een aantal Arabische landen. Afgezien van een enkele oorlog met Gaza, waarbij vooral veel Palestijnse doden vielen, bleef het bovendien jarenlang rustig aan de grenzen van Israël. Netanyahu mag graag zeggen dat niemand anders dit voor elkaar zou krijgen – een mantra waarmee ‘Mister Security’ keer op keer de verkiezingen won. De zorgen van vader Benzion, die in 2012 op 102-jarige leeftijd is overleden, waren verdwenen. Netanyahu kreeg nog een bijnaam: Koning Bibi.

Israël is echter, net als België, een land van coalities. Netanyahu had altijd andere partijen nodig om te kunnen regeren. Hij sloot veel gelegenheidsvriendschappen, maar dankte mensen net zo gemakkelijk weer af. De enige constanten in zijn coalitie waren de ultraorthodoxe partijen. In ruil voor hun steun hield Netanyahu de diep religieuze minderheid van Israël uit de wind en bleven subsidies hun kant opstromen.

Schandalen

Er waren ook schandalen, en in 2019 werd Netanyahu formeel aangeklaagd voor corruptie. Het ging om drie verschillende kwesties, waarvan ‘zaak 4000’ de ernstigste was: hij zou de grootaandeelhouder van telecomgigant Bezeq wetgeving hebben aangeboden die het bedrijf honderden miljoenen dollars zou opleveren. In ruil daarvoor zou die grootaandeelhouder, die ook eigenaar is van de nieuwssite Walla, zorgen dat er positief over hem werd geschreven. Netanyahu ontkende de aantijgingen altijd met klem, weigerde af te treden en zei steevast dat er sprake was van ‘een heksenjacht’ door linkse politieke partijen en de media.

Dat klinkt als een echo uit de Verenigde Staten. De laatste jaren is dan ook vaak gezegd dat Netanyahu een soort ‘Trump-light’ is. Maar eigenlijk is het andersom en heeft Trump de tactieken van Netanyahu overgenomen: toen Trump alleen nog een vastgoedmagnaat was, sprak de Israëlische premier al de gespierde taal van het nationalisme en maakte hij geen geheim van zijn weerzin voor de elite. Jaren voordat Trump de term ‘fake news’ muntte, had Netanyahu het al over de ‘leugenachtige media’ en viel hij zijn tegenstanders ver onder de gordel aan.

Anshel Pfeffer, verslaggever voor de krant Haaretz en auteur van een biografie over Netanyahu, schreef dat beide mannen gedijen op wrok en “het griezelige vermogen hebben om de zwakke plekken van hun rivalen te voelen”, en “de innerlijke angsten van hun kiezers te ruiken”.

Netanyahu spreekt de Knesset toe voor de stemming over de nieuwe coalitieregering, zonder zijn Likoed. Beeld EPA
Netanyahu spreekt de Knesset toe voor de stemming over de nieuwe coalitieregering, zonder zijn Likoed.Beeld EPA

Verdeeldheid

Net als in de Verenigde Staten heeft dat in Israël tot grote verdeeldheid geleid. Netanyahu heeft geflirt met extreemrechtse partijen die ronduit racistisch zijn en Israëlische-Arabieren (die een Israëlisch paspoort hebben en gewoon kunnen stemmen) regelmatig tot vijfde kolonne ‘van de terroristen’ bestempeld. De frustraties daarover kwamen enkele weken geleden tot uitbarsting bij grootschalige rellen. Maar er staat ook spanning op de relatie tussen seculiere en religieuze inwoners, rechts en links, Joden die uit het westen afkomstig zijn (Asjkenazi) en Joden met hun wortels in het Midden-Oosten (Misrahi).

Het leidde uiteindelijk tot zijn politieke ondergang. In twee jaar tijd zijn er vier keer verkiezingen gehouden, die eigenlijk telkens een referendum waren over de vraag of Netanyahu mocht aanblijven. Omdat het land zo verdeeld is, leverde dat steeds weer een onmogelijke verkiezingsuitslag op – Bibi en zijn bondgenoten hadden elke keer net te weinig zetels om een coalitie te kunnen vormen, maar de oppositiepartijen verschillen in ideologisch opzicht zoveel van elkaar dat ze onmogelijk samen kunnen regeren.

Na een vierde stembusgang heeft deze oppositie, die bestaat uit uiterst links en uiterst rechts, seculier en religieus, en zelfs uit een Arabische partij, toch de handen ineengeslagen. Geheel in lijn met Trump briest Netanyahu nu dat de verkiezingen zijn ‘gestolen’, terwijl de nieuwe premier Naftali Bennett hem smeekt om geen spoor van vernieling achter te laten. “We willen het goede herinneren”, zegt hij. “Het vele goede dat je hebt gedaan als premier.”

Want het onmogelijke is nu toch echt gebeurd. Koning Bibi is van zijn troon gestoten.

Mensen vieren het eind van het tijdperk-Netanyahu in Jeruzalem Beeld EPA
Mensen vieren het eind van het tijdperk-Netanyahu in JeruzalemBeeld EPA
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234