Dinsdag 10/12/2019

De helaasheid van een gekopieerd café

Een exacte kopie van een willekeurig Marokkaans café: dat is wat Thomas Verstraeten, theatermaker bij FC Bergman en beeldend kunstenaar, presenteert op BORG 2014, de Borgerhoutse biënnale voor hedendaagse kunst. Althans, een poging tot een exacte kopie. 'Het is gedoemd om te mislukken, maar dat is juist het schone eraan.'

In de Kerkstraat in Borgerhout bevindt zich café Tanger, een onopvallend Marokkaans café dat de afgelopen tijd wel erg veel nieuwsgierigen over de vloer kreeg. Dat komt waarschijnlijk doordat schuin tegenover café Tanger een tweede café Tanger in opbouw is. De replica heet Pierre Menards Paradox en is een kunstinstallatie van Thomas Verstraeten. Binnenkort vindt daar ook een performance plaats waarin de stamgasten van café Tanger - jawel - zichzelf spelen.

Voor BORG 2014 start, heeft Verstraeten nog veel werk voor de boeg. Veel van de details zitten nog niet helemaal juist. "Dan stap ik café Tanger binnen en merk ik: fuck, deze krassen in het tafelblad, die hebben wij nog niet!" Maar Verstraeten bouwt dapper voort. Zijn plunje vertoont de sporen van hard labeur: broek onder de verfvlekken, capuchontrui gescheurd.

Hij oogt vermoeid wanneer we in café Tanger (het originele, welteverstaan) aan tafel schuiven voor een verse muntthee, maar zodra Verstraeten over zijn project begint te praten, blinken zijn ogen van de energie.

"Pierre Menards Paradox verwijst naar Jorge Luis Borges' kortverhaal Pierre Menard, schrijver van de Quichot. Dat gaat over de fictieve schrijver Pierre Menard, die zichzelf tot doel gesteld heeft Don Quichot van Cervantes opnieuw te schrijven. Hoewel zijn versie woord voor woord overeenkomt met die van Cervantes, gaat de verteller er prat op dat Menards versie oneindig veel rijker is dankzij de nieuwe context die gepaard gaat met de herschrijving.

"In de kopie zit namelijk het denken over het origineel vervat. Ik wou hetzelfde doen met café Tanger, ook een plek vol paradoxen. Niet om het originele café te overtreffen, maar om er anders naar te kijken. Het is een plek die van hier is en tegelijk van ergens anders, heel moeilijk te bevatten."

"Zowel het exact reconstrueren van een café als het exact naspelen van een tafereel in dat café is natuurlijk onmogelijk. Dan had Pierre Menard meer chance, omdat hij gewoon een tekst moest kopiëren. Ik word daar triestig van, maar tegelijk is het heel mooi om tegen beter weten in te proberen."

Ook in het werk van uw gezelschap, FC Bergman, blijven mensen naïef proberen, om keer op keer te mislukken. Vanwaar die fascinatie voor het onmogelijke?

"Je moet dat zien als een metafoor voor het leven. Sommige mensen vinden dat heel pessimistisch of zelfs cynisch, maar wij zien daar juist een enorme schoonheid in. Eigenlijk zou je elk leven tot één groot proberen kunnen herleiden, een gevecht tegen de windmolens. Het dient nergens toe en toch blijven we geloven in de maakbaarheid van het leven. Dat vind ik superontroerend."

Probeert u door een Marokkaans café na te bouwen ook een deeltje van de samenleving maakbaar te maken? Of waarom anders uitgerekend een café als dit reconstrueren?

"Dat is een goede vraag. (denkt even na) Er zijn veel cafés van deze soort, maar ik heb deze plek veeleer toevallig gekozen vanwege het gevoel dat ik had toen ik hier voor het eerst kwam. Ik voelde me een buitenstaander op een plek waarvan ik het functioneren niet helemaal begreep.

"In Borgerhout zit het vol met plekken die ongegeneerd zichzelf zijn. Cafés die gewoon zijn wat ze zijn en zo een bepaalde functie vervullen. 'Iedereen welkom' staat hier op de deur en dat is ook zo. Maar toch had ik het gevoel vooral toeschouwer te zijn. Het gaat in mijn installatie dus niet zozeer over café Tanger zelf, maar eerder over hoe wij er als buitenstaanders naar kijken. Ik hoop dat de bezoekers zullen beseffen dat zij essentieel zijn voor het totaalbeeld. Ze zijn eigenlijk allemaal figuranten in mijn voorstelling."

Uw voorstelling doet me heel erg denken aan de simulacrumtheorie van Jean Baudrillard, de postmoderne filosoof. Hij stelt dat onze werkelijkheid gebaseerd is op beelden die we zelf gecreëerd hebben, kopieën zonder origineel. We leven in een illusie van de werkelijkheid. Ziet u dat ook zo?

"Misschien tot op zekere hoogte. Ik zie vooral overal fictie in. Wanneer ik over straat loop, zie ik rondom mij voortdurend performances of beelden waarvan ik plots toeschouwer ben. In die zin baseer ik mijn werkelijkheid wel op beelden die ik al eens eerder heb gezien.

"Weet je, toen ik aan de cafébaas de toestemming vroeg om zijn café na te bouwen, zei hij me dat ik beter een café uit Marokko zou nabouwen. Zijn eigen café vond hij niet authentiek maar een valse kopie van een Marokkaans café. Mijn kopie van café Tanger is dus een kopie van een kopie. Dan kun je natuurlijk Baudrillard erbij halen, of je kunt gewoon naar Pierre Menards Paradox gaan kijken en denken: 'Hé, wat gek, dit is exact hetzelfde als daar aan de overkant.' Voor mij is dat even waardevol."

Hoe cruciaal is de context van Borgerhout voor Pierre Menards Paradox?

"Ontzettend, Pierre Menards Paradox bestaat niet zonder die directe connectie met café Tanger. De straat fungeert als spiegel: ik kijk uit mijn raam en zwaai naar de overkant, en omgekeerd. Die wisselwerking tussen beide plekken maakt de installatie juist tot wat ze is. Pierre Menards Paradox zou waarschijnlijk ook heel mooi in het MuHKA staan, maar dan verliest het zijn betekenis.

"Kunst is al te vaak in zichzelf gekeerd. Op school leer je dat kunst over zichzelf moet gaan. Maar ik vind het veel interessanter om het over de wereld te hebben: hoe steden functioneren en mensen zich verhouden ten opzichte van elkaar."

De installatie Pierre Menards Paradox is nog te bezichtigen tot en met 5 oktober in de Kerkstraat 45, 2060 Antwerpen. Op 27 september, van 16 tot 18 uur, is ook de voorstelling te zien. www.b-o-r-g.be.

Het echte café

De replica

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234