Maandag 06/04/2020

AnalyseOorlog in Syrië

De hel van Idlib: Turkije en Rusland laden alvast de wapens

Een gewonde jongeman in het Syrische Idlib.Beeld AFP

De dood van 33 Turkse militairen bij een Syrisch bombardement donderdagavond in de provincie Idlib zet ook de toekomst van de relatie tussen Turkije en Rusland op scherp. Stevenen wat diplomaten de frenemies noemen af op een militair conflict en een politieke breuk, of slagen ze er opnieuw in de schade beperkt te houden tot deuken en krassen in het lak?

Dat mogelijke kantelmoment diende zich vóór donderdag al aan, met het Turkse ultimatum aan Syrië dat vandaag verstrijkt. Turkije dreigde met een grootscheepse aanval op het Syrische leger als dat zich niet terugtrekt achter de oude bestandslijn in de provincie Idlib.

Uiteraard is daar geen sprake van en inmiddels is die confrontatie al gaande. Maar zeer groot is daarbij het risico op wat deze maand al op kleinere schaal gebeurde: rechtstreeks geweld tussen Turkse en Russische militairen. Mede door Russisch vuur kwamen twintig Turkse soldaten om. Volgens de Russische tv zette het Turkse leger deze week zelfs raketwerpers in om Russische vliegtuigen neer te schieten boven Idlib. Zo zout hadden de Russen het tot nu niet gegeten.

Dat is een heel ander plaatje dan een half jaar geleden, toen de Turkse president Recep Tayyip Erdogan zijn Russische collega Vladimir Poetin in Moskou bezocht om in goed overleg Syrische zaken te regelen. De lichaamstaal van beide macho’s vertelde: we zijn dikke vrienden. Poetin deelde vrolijk chocoladeijsjes uit; de Turkse pers had het over ‘ijscodiplomatie’.

Twee ijzers in het vuur

Het Syrische offensief in Idlib was al begonnen, maar Erdogan was er nog van overtuigd dat hij Poetin kon overhalen Assad tot de orde te roepen. Een maand eerder, in juli, waren in Turkije de eerste onderdelen aangekomen van het Russische luchtafweersysteem S-400. De aankoop daarvan door Ankara had de Turks-Russische toenadering bezegeld, te meer omdat Turkije daarmee had afgezien van aankoop van het Patriot-systeem van NAVO-bondgenoot Amerika.

De wapendeal toont de grillen – of misschien wel de gewiekstheid – van Erdogans optreden op het wereldtoneel. De laatste drie jaar heeft hij zorgvuldig twee ijzers in het vuur gehouden. Enerzijds blijft hij met vele touwtjes aan het Westen verbonden, anderzijds zocht hij toenadering tot Moskou.

Griekse grenspolitie blokkeert de weg voor vluchtelingen in de grensstad Edirne.Beeld Getty Images

Na het per abuis neerschieten in november 2015 door Turkije van een Russische bommenwerper was het crisis geweest in de betrekkingen. Moskou verbood voor straf alle toerisme naar Turkije (7 miljoen Russische toeristen per jaar) en stelde handelssancties in. De Turkse tomaat had het even heel moeilijk.

Maar zie: op zijn knieën kwam Erdogan smeken om vergiffenis. Hij had Poetin nodig om het Syrische gevaar te bezweren, maar ook speelde zijn ergernis een rol over de westerse kritiek op Turkije na de mislukte coup van juli 2016. Al drie weken na de staatsgreep was Erdogan in Moskou, een niet mis te verstane boodschap. Hij wilde laten zien dat Turkije zijn eigen weg gaat, niet afhankelijk is van Europa en de VS en zo nodig ook met anderen zaken kan doen.

Breken met het Westen is echter volstrekt niet aan de orde. Turkije heeft geen betere garantie voor zijn veiligheid dan het NAVO-lidmaatschap. Bovendien zijn de economische banden te sterk. Europa is goed voor bijna de helft van de handel van Turkije, driekwart van de buitenlandse investeringen die Turkije zo hard nodig heeft, komt uit Europa.

Erdogan wekte de afgelopen drie jaar soms onuitgesproken de suggestie dat hij het Westen zo zou kunnen inruilen voor Rusland, maar iedereen weet dat dat niet waar is. De Amerikanen weten het, de Russen weten het en ook de Turken zelf weten het. De wetten van de politieke en economische zwaartekracht trekken Turkije altijd weer terug in de westerse invloedssfeer.

Pijplijn

Dat neemt niet weg dat zijn vrijage met Moskou serieus was. Naast de S-400-deal gaat Rusland een grote rol spelen in de Turkse energievoorziening. De Russen bouwen de eerste Turkse kerncentrale en de pijplijn TurkStream zal jaarlijks 31,5 miljard kubieke meter Russisch gas naar Turkije en Zuid-Europa brengen.

Zo slaagde Erdogan erin zijn betrekkingen met Rusland te ‘compartimentaliseren’, zoals analist Moira Goff-Taylor van het Wilson Center het noemt. Naast meningsverschillen over Syrië kon in een andere treinwagon lucratief zaken worden gedaan.

Van gelijkwaardigheid is daarbij echter geen sprake. De verhouding is zeer asymmetrisch. Voor elke 17 cent die Turkije naar Rusland exporteert, wordt 1 euro geïmporteerd. Bovendien is de aard van de handel ongelijk. Rusland kan zijn tomaten à la minute elders inkopen, maar Turkije zit voor jaren, zo niet decennia, vast aan het Russische gas.

Beeld Getty Images

Om al die redenen meenden de meeste analisten tot voor kort dat Turkije, hoewel de twee landen in de Syrische burgeroorlog tegengestelde kampen steunen, de lijntjes met Moskou niet zou laten verbreken. Vandaar ook dat Turkije steevast onderscheid maakte tussen ‘tegenstander’ Damascus en ‘partner’ Moskou.

Met de huidige crisis is dat echter nauwelijks nog vol te houden. Steeds kritischer werd de afgelopen twee weken in de regeringsgezinde Turkse pers de toon ten aanzien van de Russen. ‘Is Rusland een vriend of vijand in het Midden-Oosten?’, kopte de krant Daily Sabah een week geleden al.

Na de dood van 33 Turkse militairen donderdag bij het Syrisch bombardement ligt de zaak opeens veel scherper. Als vanzelf wordt Turkije door het Syrische geweld en de Russische onbeweeglijkheid terug het NAVO-kamp in gejaagd.

Secretaris-generaal Jens Stoltenberg van de NAVO sprak vrijdag namens het bondgenootschap zijn ‘volledige solidariteit’ uit met Turkije. Een ‘oneerlijke bemiddelaar’, noemde commentator Hamdi Rifai Rusland vrijdag op de staatszender TRT World. “Alles wijst erop dat er een verschuiving gaande is, dat de VS beseffen dat bondgenoot Turkije hulp nodig heeft.”

En die hulp kan Ankara krijgen. “Dit is een nieuwe ontwikkeling”, zei de VS-ambassadeur bij de NAVO Kay Bailey Hutchison. “Ons bondgenootschap is met Turkije. We staan aan dezelfde kant, vooral inzake Syrië.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234