Donderdag 26/05/2022

De heilzaamheid van partnerruil

Als grondlegger van het genre dat vandaag trip-hop wordt genoemd, is Massive Attack een van de belangrijkste bands van de jaren negentig. Zijn jongste, Mezzanine, behoort tot de beste platen van het afgelopen jaar, maar interne conflicten en artistieke meningsverschillen maken de toekomst van het gezelschap hoogst onzeker. De fraaie box Singles 90/98, waarin zopas alle EP's, inclusief b-kantjes en remixen, van Massive Attack zijn samengebracht, zou dus weleens de zwanenzang van het losvaste collectief uit Bristol kunnen worden.

Partnerruil kan bijzonder heilzaam zijn - zeker voor muzikanten. Het concept van een groep met een vaste bezetting is immers hopeloos voorbijgestreefd, omdat het de creativiteit beknot en de routine in de hand werkt. Die gedachtengang vormde het uitgangspunt voor Massive Attack: drie DJ's die in de loop van de jaren tachtig hun sporen hadden verdiend bij het sound system The Wild Bunch en omstreeks 1990 besloten voor de verandering zélf platen te gaan maken. De rappers Robert Del Naja en Grant Marshall en scratcher Andrew Vowles, bij hun vrienden beter bekend onder de roepnamen 3D, Daddy G en Mushroom, zouden samen de vaste kern vormen van een collectief dat in de loop der jaren voortdurend met nieuwe medewerkers werd aangevuld.

Opvallend was dat Massive Attack zich bediende van hip-hopbeats, die dermate werden vertraagd dat ze een loom en langoureus karakter kregen. Die sensuele grooves zouden dan vervolgens worden vermengd met stijlkenmerken uit soul, funk, reggae en dub. "Het is die voortdurende botsing van genres die ons uniek maakt," verklaarde Mushroom destijds en dat was niet gelogen. Het gezelschap bleef nooit lang op zijn lauweren rusten, maar slaagde erin zichzelf met de regelmaat van een klok opnieuw uit te vinden zonder dat de coherentie van zijn sound er door werd aangetast. Dat verklaart wellicht waarom de gelijkenissen tussen 'Daydreaming', de allereerste single van de groep, en het onlangs verschenen 'Inertia Creeps' veel groter zijn dan de verschillen.

Hoewel Massive Attack een produkt is van het dance-milieu, exploreert het vooral de wereld van het innerlijke en maakt het dus in eerste instantie luistermuziek. Dat gaat ook op voor stadsgenoten als Portishead, een groep opgericht door Geoff Barrow, die voordien aan de kost kwam als studiotechnicus bij 3D en zijn maats, en Tricky, die, voor hij zijn eigen vleugels uitsloeg met Maxinquaye, een tijdlang stage liep in het Massive-kamp. "Op muzikaal vlak zijn we zeker geen virtuozen," bekende Daddy G ooit deemoedig, "maar we hebben wel een visie." In ieder geval verstaat het kerntrio van Massive Attack de kunst zich goed te laten omringen. Vooral zijn keuze van gastzangeressen, van Neneh Cherry tot Liz Fraser, grensde altijd al aan het geniale.

Toen in 1991 het rijkgelaagde Blue Lines verscheen, werd dit debuut door menigeen als een mijlpaal beschouwd. De meeste tracks mochten dan al op eenzelfde trage, hypnotische beat zijn gebouwd, de muziek was stilistisch erg gevarieerd en klonk steevast warm en emotioneel. 'Hymn of the Big Wheel' werd gezongen door reggaeveteraan Horace Andy, een man die sindsdien op iedere Massive-plaat te horen is. Maar de stem die, in dit prille stadium, van Massive Attack echt een begrip maakte, behoorde toe aan Shara Nelson. Deze vrouw klonk gekwetst, wist met haar zanglijnen zowel pijn als verlangen te suggereren en drukte haar stempel op vroege singles als 'Daydreaming' en het in paranoïa gedrenkte 'Safe From Harm'. Haar pièce de résistance was echter het orchestraal gearrangeerde 'Unfinished Sympathy', dat tot op heden een van de populairste Massive-tracks blijft.

Enkele van die eerste singles zijn al jaren begeerde collectors' items, die uitsluitend voor extreem hoge bedragen van eigenaar veranderen. Het feit dat ze nu eindelijk weer verkrijgbaar zijn valt dus toe te juichen, ook al omdat Massive Attack in die tijd een aantal nummers uitbracht dat niet op haar debuut-cd te horen was: tracks als 'Any Love', het door Caroline Lavelle gezongen 'Home of the Whale' en de William De Vaughn-cover 'Be Thankful For What You've Got'.

De invloed van Blue Lines valt nauwelijks te overschatten: in minder dan geen tijd werd de markt overspoeld met Massive-klonen, terwijl de afzonderlijke leden regelmatig door derden werden aangeklampt voor productiewerk of voor remixen. De ambient hip-hop uit Bristol trok zelfs de aandacht van Madonna en zou later leiden tot een samenwerking voor een Marvin Gaye-hommage. Protection, de tweede langspeler van de drie trip-hopmusketiers, liet lang op zich wachten. Toch was ook hier aan earcatchers geen gebrek. Het door Tricky nagelaten 'Karmacoma' werd uitgespeeld tegen de versie op diens eigen Maxinquaye (let op de geslaagde Portishead-mix in de verzamelbox); voor 'Sly' werd een beroep gedaan op de Nigeriaanse Nicolette, een zangeres uit de Billie Holiday-school, en Tracey Thorn van Everything But The Girl werd als geheim wapen in stelling gebracht op de titeltrack, die later ook door Brian Eno onder handen zou worden genomen.

De vele remixen op singles en maxi's zijn trouwens essentieel voor de identiteit van Massive Attack. Iedere track is het resultaat van een reeks keuzen: het spreekt dus vanzelf dat je, door het materiaal aan anderen over te leveren, accentverschuivingen of radicaal afwijkende interpretaties krijgt. 3D, Daddy G en Mushroom huldigen de overtuiging dat de vorm van een song nooit definitief is en dat onderling soms sterk verschillende benaderingen ervan probleemloos naast elkaar kunnen bestaan. Een mixer is een auditieve eindredacteur: zijn ingrepen kunnen drastisch of bescheiden zijn. Sommige face-lifts, bijvoorbeeld de dub-bewerkingen door Mad Professor, getuigen van een extreme visie op Massive Attack. Toch zijn ze zelden minder dan interessant. Wat de nieuwe Singles-box zo boeiend maakt, zijn precies de metamorfosen die tot stand worden gebracht door figuren als Underworld, Nellee Hooper, The Underdog, UNKLE, Paul Oakenfold of Tim Simenon. Nu eens krijgen de nummers een exotisch tintje, zoals bij State of Bengal; dan weer een uitgesproken rockgevoel, zoals bij de recente mixen door Blur, Primal Scream of Manic Street Preachers. Vooral de toenadering tot de Britse gitaarliga, een initiatief van Del Naja, viel niet bij alle groepsleden in even goede aarde.

Na Blue Lines en Protection sloeg Massive Attack met het dit jaar verschenen Mezzanine resoluut een andere richting in. De sfeer was claustrofobisch, de nummers klonken donker en morbide en het opnameproces van de plaat ging gepaard met hooglopende ruzies. In zijn drang om steeds te blijven evolueren wilde 3D een sinistere, door post-punk en new wave geïnspireerde cd maken, in de geest van Gang of Four, Wire, PIL en The Pop Group. Met dit doel voor ogen haalde hij er zelfs ex-Blue Aeroplanes-gitarist Angelo Bruschini bij, die op de plaat een prominente rol kreeg toebedeeld. Dit was allerminst naar de zin van Mushroom, een voorstander van meer gepolijste r&b-grooves, die vond dat de groep haar soul- en hip-hoproots verloochende.

Dat het werkstuk Mezzanine, of tussenverdieping, werd genoemd, was dus geen toeval: Massive Attack bevond zich in meer dan één opzicht in een niemandsland tussen twee extremen. De ironie is dat haar minst toegankelijke plaat met ruim anderhalf miljoen verkochte exemplaren tegelijk ook haar succesrijkste lijkt te gaan worden.

Of Massive Attack in de toekomst nog als collectief zal blijven opereren is intussen zeer de vraag, al worden geruchten over een nakende split systematisch ontweken. Zoals het er nu naar uitziet beginnen de leden in het voorjaar van 1999 te knutselen aan een nieuwe langspeler, maar niet samen. Zoals The Beatles ten tijde van hun White Album zullen ze elk apart de studio ingaan, en dan achteraf beslissen of er een consensus mogelijk is.

Maar voor hetzelfde geld fungeert Singles 90/98 (63 tracks gespreid over elf cd's, goed voor ruim zes uur luisterplezier) gewoon als afscheidsgeschenk; als sluitstuk. De muziek geeft in ieder geval een zeer goed beeld van de manier waarop Massive Attack zich in de voorbije acht jaar heeft ontwikkeld. De zwarte box, ontworpen door graffitikunstenaar en vormgever 3D, is overigens ook gewoon als object al bijzonder: hij is namelijk uitgevoerd in temperatuurgevoelig materiaal en verandert van kleur, zodra je hem aanraakt. De donkere buitenlaag wordt dan helemaal wit: een treffende visuele presentatie van een groep die voortdurend van gedaante blijft veranderen.

De box Singles 90/88 van Massive Attack, ook op vinyl verkrijgbaar, is uit op Circa Records en wordt verspreid door Virgin.

'Op muzikaal vlak zijn we zeker geen virtuozen, maar we hebben wèl een visie'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234