Donderdag 26/11/2020

De haat-liefde van intellectuelen voor de islam

Het beroemdst was de fatwa die wijlen ayatollah Khomeini op Valentijnsdag 1989 tegen de Pakistaans-Britse schrijver Salman Rushdie uitvaardigde. Rushdie had in The Satanic Verses een fictief, zij het op overlevering gebaseerd, relaas geboden van de ontstaansgeschiedenis van de koran, en dat was in danig slechte aarde gevallen dat enkel de dood van de auteur een oplossing leek. Tientallen voorstanders van de fatwa lieten het leven tijdens anti-Rushdie-demonstraties (met name in India), Rushdie zag zich verplicht onder te duiken en de bescherming van de geheime diensten in te roepen.

De fatwa trof ook al wie met het boek te maken had. De Japanse vertaler werd vermoord, de Italiaanse vertaler zwaarverwond, de Noorse uitgever werd door drie kogels getroffen en voor dood achtergelaten. De paperbackeditie van het boek werd een tijdlang tegengehouden, omdat de uitgevers en boekhandelaars moeilijkheden voorzagen. Pas in 1998 nam de Iraanse regering afstand van de fatwa.

Rushdie was niet de eerste of de laatste in een rij van moslimintellectuelen (als atheïst is Rushdie natuurlijk een vreemdsoortig moslim) die met de religieuze autoriteiten of met religieuze heethoofden in aanvaring kwamen. Rushdie was een zelfverklaarde luis in de pels die met eerdere boeken politieke leiders Benazir Bhutto en Indira Gandhi had gegriefd en toen ook al - op een onschuldiger wijze - was afgedreigd (de roman Shame werd in Pakistan verboden). Maar met zijn fatwa kwam zeker een golf van verhoogde agressiviteit en intolerantie in de moslimwereld op gang.

In 1992 werd de Egyptische intellectueel Farag Foda vermoord. Naguib Mahfoez, de onvolprezen Egyptische Nobelprijswinnaar literatuur, werd in 1994, tijdens een wandeling door Caïro, met een mes bewerkt. De dader, een jongeman, had de romans van zijn slachtoffer niet zelf gelezen, maar hij had ze horen veroordelen door een sjeik en dat was hem voldoende.

Mahfoez kon na de aanslag zijn schrijfhand niet langer gebruiken, hij diende zijn teksten te dicteren. Maar hij is opvallend mild gebleven voor zijn aanvaller, die inmiddels terechtgesteld is. "Het is juist dat er een sterke tendens tot geweld bestaat, maar in dit geval was ze het gevolg van de precaire economische situatie waarin de jongen verkeerde." En ook: "Onze regering moet leren het fenomeen van het terrorisme met ideeën te bestrijden in plaats van met wapens."

Mahfoez ondervond zowel problemen met religieuze leiders als met de politieke autoriteiten (tijdens het regime van Anwar Sadat werd hij bijna in de gevangenis gegooid). En dat is in Egypte een wel meer vertoonde combinatie. De overheid straft politieke weerstand af, militante moslims fnuiken culturele expressie.

Die dubbele censuur werkt vaak wederzijds versterkend. Vorig jaar werd het boek Een Banket voor Zeewier in Egypte heruitgebracht. Oorspronkelijk werd dit werk van de Syrische auteur Haider Haider in 1983 gepubliceerd. Na protesten van studenten - die ook alweer het boek niet gelezen hadden, maar die wel gehoord hadden dat het de islam zou beledigen - werd de nieuwe editie 'binnen enkele uren' uit de rekken gehaald. "Die studenten vallen de Verlichting aan", reageerde de inmiddels 65-jarige auteur. "Zij vechten om ons terug te kunnen voeren naar tijden van duisternis en onwetendheid." Een nieuwe pesterij van de fundamentalisten is de verplichte echtscheiding.

In 1995 werd het huwelijk van de intellectueel prof. Nasr Hamid Abu Zeid nietig verklaard, omdat zijn moslimechtgenote niet met 'een afvallige' getrouwd kon zijn. De professor en zijn echtgenote vluchtten naar Nederland. Dit jaar was de feministe Nawal el-Saadawi aan de beurt. Ze zou in een tijdschrift beweerd hebben dat de pelgrimstocht naar Mekka een overblijfsel was van heidense praktijken. Ook voor haar zijn radicale moslims een echtscheidingsprocedure begonnen.

In tal van islamitische landen zijn er aanslagen tegen of bedreigingen van intellectuelen en schrijvers genoteerd, en bestaat de indruk dat de toestand er voor intellectuelen op achteruitgaat. In Pakistan, India, Bangladesh (Taslima Nasreen), in Algerije...

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234