Donderdag 02/04/2020

De grote liefde van Europa

Ian Buruma verklaart de Obamamanie op het oude continent.

Hij is de auteur van Moord in Amsterdam. De moord op Theo van Gogh en de grenzen van tolerantie. Hij is professor democratie, mensenrechten en journalistiek aan het New Yorkse Bard College.

Waarom zijn de Europeanen zo dol op Barack Obama? Domme vraag, denkt u. De man is jong, knap, intelligent, inspirerend, goed opgeleid, kosmopolitisch en vooral, hij belooft een radicale verandering tegenover de onpopulairste Amerikaanse regering uit de geschiedenis. En dat terwijl zijn rivaal, John McCain, wel over verandering praatte maar voor de meeste Europeanen precies het tegengestelde vertegenwoordigde.

Toch is er iets vreemds aan die Europese manie voor een zwarte Amerikaanse politicus, wetende dat een zwarte president of premier in Europa nog altijd ondenkbaar is. Of is dat misschien net de verklaring?

De Europeanen ontvangen zwarte Amerikaanse sterren vanouds met open armen. Denk maar aan Josephine Baker, die in Parijs en Berlijn bejubeld werd in een tijd waarin zwarten in veel delen van de Verenigde Staten niet mochten stemmen of zelfs niet hetzelfde toilet als blanken mochten gebruiken. Steden als Parijs, Kopenhagen en Amsterdam verleenden asiel aan zwarte Amerikaanse jazzmuzikanten die aan het geïnstitutionaliseerde racisme wilden ontsnappen. Hetzelfde gebeurde met andere kunstenaars, zoals James Baldwin.

Omdat er in Europa maar weinig zwarten waren, was het gemakkelijk om de zwarte Amerikaanse sterren op handen te dragen. Het gaf de Europeanen een gevoel van superioriteit tegenover de Amerikanen. Ze konden zichzelf schouderklopjes geven omdat ze geen racisten waren. Toen mensen uit niet-westerse landen na de jaren zestig naar Europa kwamen, bleek dat een illusie te zijn. Maar het was leuk zolang het duurde en de Obamamanie kan een element van nostalgie bevatten, samen met hoop.

De andere verklaring voor de Europese liefde voor Obama is dat hij meer lijkt te zijn dan een Amerikaan. Anders dan McCain, de archetypische Amerikaanse oorlogsheld, lijkt Obama een wereldburger. Met zijn Keniaanse vader heeft hij de glamour die ooit met de bevrijdingsbewegingen van de derde wereld geassocieerd werd. Nelson Mandela heeft die glamour verpersoonlijkt. Een beetje daarvan is afgegaan op Obama.

Thuis schoot hij daar weinig mee op. Het had hem zelfs kunnen schaden. Republikeinse populisten proberen al lang, met succes, hun Democratische tegenstanders af te schilderen als "on-Amerikaanse" elitaire intellectuelen. Het soort mensen dat Frans spreekt. Kortom, "Europeanen".

Toen Obama in juli zijn bezielende toespraak in het Berlijnse Tiergarten hield voor een publiek van tweehonderdduizend juichende Duitsers daalde zijn populariteit in eigen land, vooral in de oude industriële gebieden van Ohio en Pennsylvania. Hij leek verdacht veel op een "Europeaan". Maar de echte Europeanen vonden dat fantastisch.

Maar misschien is de belangrijkste oorzaak van de Obamamanie complexer. Het is tegenwoordig in dat Europese analisten en commentatoren de VS afschrijven als een grootmacht, laat staan dat het een natie zou zijn die de wereld inspireert. Eigenlijk volgen ze daarmee de publieke opinie.

Heel wat progressieve mensen hebben in de duistere jaren van Bush hun diepe ontgoocheling over Amerika vertolkt. Zij waren opgegroeid met een beeld van Amerika als een baken van hoop, een land dat weliswaar niet volmaakt was maar toch van een betere toekomst deed dromen. Een land dat ook geweldige films voortbracht, machtige gebouwen, John F. Kennedy en Martin Luther King. Nu werd dat land hopeloos bezoedeld door roekeloze oorlogen, officieel gesanctioneerde foltering, brutaal chauvinisme en een buitengewone politieke arrogantie.

Anderen vertolkten dezelfde ontgoocheling met een kwaadaardig air van leedvermaak. Eindelijk was ze op haar knieën gebracht, die grote, arrogante, onweerstaanbaar aantrekkelijke natie die de Oude Wereld zolang in haar schaduw had gesteld. In het licht van de economische opkomst van China, Rusland en India en de Amerikaanse fiasco's in het Midden-Oosten was het verleidelijk om te geloven dat de macht van de VS eigenlijk niet veel meer voorstelde. Velen dachten dat een meerpolige wereld veruit te verkiezen was boven meer pax Americana.

Maar die projecties konden nooit helemaal een knagende angst verbergen. Hoeveel Europeanen (of hoeveel Aziaten?) zouden echt liever onderworpen zijn aan het overwicht van China of Rusland? Achter alle krachtige kritiek op de Amerikaanse macht gaat nog altijd een verlangen schuil om terug te keren naar een geruststellendere tijd, toen de democratische wereld haar collectieve hoofd op de sterke schouders van Uncle Sam kon laten rusten.

Ook dat zal wel een illusie zijn. Er is te veel veranderd sinds het Marshallplan, de Berlijnse luchtbrug en de Cubaanse rakettencrisis. Maar ik denk niet dat de Amerikaanse droom in Europa helemaal dood is. De Obamamanie heeft hem weer tot leven gebracht.

Dat Obama verkozen is, heeft aangetoond dat in de VS nog altijd dingen mogelijk zijn die elders ondenkbaar blijven. Zolang dat het geval is, kunnen wij naar de VS blijven opkijken als de hoeder van onze vrijheid, de primus inter pares.

De Europeanen, en anderen, kunnen onder de indruk zijn van de opkomst van China. Ze kunnen op een modus vivendi met de Russen hopen. Maar zonder de hoop die deze buitengewone republiek ons ingeeft, een republiek die het beste en het slechtste van onze aangeslagen westerse wereld vertegenwoordigt, zouden wij er allemaal veel slechter aan toe zijn. In hun binnenste weten de meeste Europeanen dat. Daarom zijn ze zo blij dat Barack Obama het heeft gehaald.

De Europeanen kunnen onder de indruk zijn van China. Ze kunnen op een modus vivendi met de Russen hopen. Maar zonder de hoop die de VS ons geven, zouden we er veel slechter aan toe zijn

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234