Vrijdag 20/05/2022

De grote Italiaanse leider: theatraal, guitig en macho

Decennialang zagen miljoenen Italianen Silvio Berlusconi als hun heiland. Dat zegt veel over Berlusconi, maar meer nog over de neiging van Italiaanse burgers om hun lot steeds weer in de handen van één redder te leggen.

In zijn villa in Arcore, bij Milaan, vierde Silvio Berlusconi zondag zijn 78ste verjaardag. Geen bunga bunga, veeleer een frugaal feest in huiselijke kring. Meer hoefde het voor Berlusconi niet te zijn. Zijn droomgeschenk had hij immers uren eerder al gekregen - pardon, zichzelf cadeau gedaan: na een eenvoudige vingerknip hadden vijf ministers van het Popolo della Libertà (PdL), Berlusconi's centrumrechtse partij, de regering van premier Enrico Letta verlaten.

Had Letta, van de centrumlinkse Partito Democratico (PD), het plan maar moeten laten varen om de btw te verhogen, van 21 naar 22 procent. DeCavalierenoemde Letta's intentie een schending van het regeerakkoord en zag er een perfecte grond in om het kabinet te torpederen.

Geen Italiaan die Berlusconi's motivering geloofde - Italianen zijn niet van gisteren. De ware reden voor de gebroken potten is 's mans eigen hachje. Berlusconi wilde koste wat het kost de vernedering verhoeden die hem op 4 oktober wacht, wanneer de Senaat hem mogelijk uit het pluche stemt, op weg naar huisarrest.

De politieke knoop is wat hij is, en met de regering kan het de volgende dagen nog vele kanten op (zie hiernaast). Fundamenteler is de vraag hoe het überhaupt kan dat Silvio nog een rol te spelen krijgt na alles wat hij uitgevreten heeft.

Ondanks een dertigtal processen en serieuze aantijgingen aan zijn adres kon Berlusconi, tot aan zijn recente definitieve veroordeling in de zaak-Mediaset, de dans steeds weer ontspringen. Als hij door zijn meerderheid niet uit de wind gezet werd, dan zorgde de legendarische slakkengang van het gerecht zelf wel voor verjaring. Bovendien gaat een kwart van alle Italianen tot vandaag mee in het verhaal als zou Berlusconi de onschuld in persoon zijn, het slachtoffer van linkse magistraten.

Gekonkel met de maffia

HeeftSua Emittenzazijn zeven levens aan zichzelf te danken? Tot op zekere hoogte wel, natuurlijk. De obsessie waarmee hij zijn imago verzorgde en de volstrekte controle op de verspreiding ervan in de media zijn zelden gezien. Zijn eigen rijkdom en de wijze waarop de Italianen zich eraan spiegelden leverden brandstof voor succes, kiescampagne na kiescampagne. Theater, guitigheid en machismo gingen erin als gesneden koek.

Toch blijft Silvio Berlusconi een typisch product van de Italiaanse politieke geschiedenis. Italianen hebben lak aan persoonlijke verantwoordelijkheid in de publieke sfeer, zeggen politicologen, en dus vertrouwen ze hun lot liever, zelfs tegen beter weten in, aan die ene voorzienige leider toe. Italië is een mengelmoes van oude minirijkjes, voor het volk is het altijd zaak geweest de man te vinden die het boven zijn parochiale erfjes uit kon tillen.

Lees bijvoorbeeld Piero Gobetti (1901-1926), een liberaal denker die op zijn 25ste vermoord werd op bevel van Benito Mussolini. Berlusconi is uiteraardIl Duceniet, verre van, maar wat Gobetti schreef blijft geldig. "Het Italiaanse volk gedraagt zich als een hoveling. Het heeft weinig verantwoordelijkheidszin en koestert de gewoonte om van zijn leider, zijn temmer, zijn deus ex machina de eigen redding te verlangen."

Anders dan Berlusconi wilde Mussolini zijn privébelangen niet veiligstellen, en een zwanzende snaak was hij evenmin. Toch was diens fascistische regime, hoe dictatoriaal ook, een farce.

Na de oorlog overtrof Italië zijn eigen economische verwachtingen, al was dat mirakel niet zozeer het resultaat van efficiënt bestuur in Rome als wel van familiale ondernemingszin in het noorden van het land. Naoorlogse leiders als Bettino Craxi of Giulio Andreotti bezaten dan wel een andere persoonlijkheid dan Berlusconi, ze excelleerden in cliëntelisme, nepotisme, corruptie en gekonkel met de maffia.

In 1981 al zei Enrico Berlinguer, secretaris van de Communistische Partij (PCI), dat "de moraal de eerste en meest essentiële politieke kwestie" is. "Van het herstel van de moraal hangt het vertrouwen in de instellingen af, de bestuurbaarheid van het land en het voortbestaan van de democratie."

Komiek wordt politicus

Een decennium later zouden de klassieke partijen, in de eerste plaats de socialisten en christen-democraten, zich verslikken in operatie Schone Handen en roemloos ten onder gaan.

Op de morele restauratie bleven de Italianen echter wachten. Of beter, ze bleven koppig voor het hovelingschap gaan - deze keer met Berlusconi in de dubbelrol van koning en nar.

Overigens klonk Berlinguers verontwaardiging niet zo anders dan die van Mario Monti, toen die eind 2011 finaal het roer van Berlusconi dacht over te nemen. Berlusconi was politiek dood, heette het, een nieuw tijdsvak was aangebroken.Niet zo: hij was het die vorig jaar Monti ten val bracht door als een dief in de nacht een nieuwe kiescampagne aan te kondigen.

Toen deCavalierein augustus jongstleden eindelijk en voor de eerste keer definitief veroordeeld werd, heette hij alweer dood. Tot zijn moordenaars vaststelden dat ze er nog maar eens niet in geslaagd waren de genadestoot toe te dienen: zie de episode van de jongste dagen.

In interviews laat de beroemde Siciliaanse misdaadauteur Andrea Camilleri er geen twijfel over heel: "Het systeem-Berlusconi zal pas verdwijnen als Berlusconi zelf verdwijnt." Fout, zeggen critici, het verdwijnen van één man zal Italië niet veranderen, Italië is dan ook Italië.

Trouwens, de volgende nar zou al klaarstaan in de figuur van de komiek Beppe Grillo, de autoritaire leider van de Vijfsterrenbeweging (M5S). Zegt, daarover gebeld, een Brusselse Italiaan: "Grillo is een komiek die politicus werd. Dat is een heel verschil met Berlusconi, een politicus die komiek werd."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234