Zondag 29/01/2023

De grote droom van de kleine man

Antwerpen heeft er een landmark bij. Het Red Star Line Museum toont de geschiedenis van de legendarische scheepvaartlijn die miljoenen migranten naar de Verenigde Staten bracht. Het vertelt tegelijk het verhaal van migratie, vroeger en nu. De droom van miljoenen mensen in een droom van een museum.

Twintig jaar geleden werden de historische panden van de Red Star Line (RSL) bijna gesloopt. Het gaat om drie doodgewone, 'utilitaire' bakstenen gebouwen aan de Rijnkaai in de oude Antwerpse havenbuurt 't Eilandje. Ze stonden er op dat moment al geruime tijd werkloos bij en waren in slechte staat. De gouden tijd van de oceaanstomers was voorbij, transatlantisch verkeer was, zeker na de Tweede Wereldoorlog, een zaak van de vliegtuigmaatschappijen geworden.

Die drie 'onooglijke' gebouwen waren tastbare getuigen van een belangrijk stuk geschiedenis. De Red Star Line was immers een legendarische scheepvaartlijn die goed zeventig jaar lang haar stempel had gedrukt op de Antwerpse haven. Tussen 1875 en 1934 bracht ze zo'n 2,5 miljoen vaak anonieme migranten naar de Verenigde Staten, die daar een nieuw bestaan wilden opbouwen. Zeker de helft van hen waren Joden op de vlucht voor de vaak bloedige vervolgingen in Oost-Europa en Rusland. De Belgen waren een minderheid, hoewel er toch zo'n 200.000 landgenoten zijn geëmigreerd.

In de loop van de jaren 1990 begon men zich te realiseren hoe belangrijk de RSL-gebouwen konden zijn als herinneringsplek. "We beseften dat nergens in Europa - niet in Rotterdam of Hamburg - nog dergelijke gebouwen bestonden", zegt de Antwerpse schepen van Cultuur Philip Heylen (CD&V), een van de voortrekkers van het RSL Museum. In New York was er wel Ellis Island, de grenspost waar de migranten aankwamen. In 1990 was daar in de monumentale aankomstgebouwen het Ellis Island Museum geopend.

Stilaan begonnen ook de verhalen door te sijpelen: dat beroemde passagiers via Antwerpen naar de Verenigde Staten waren getrokken, zoals fysicus Albert Einstein, componist Irving Berlin (die toen nog Israel Baline heette en uit Wit-Rusland kwam) en de latere premier van Israël, Golda Meir, die op haar vijfde vanuit Kiev via Antwerpen naar de VS emigreerde.

In 2001 werden de leegstaande RSL-gebouwen beschermd als monument, in 2004 viel de beslissing om ze om te bouwen tot een herdenkings- en herinneringsplek, en in 2005 werd het New Yorkse architectenbureau Beyer Blinder Belle geselecteerd als ontwerper voor de ontwikkeling en inrichting van de gebouwen.

BBB Architects, dat zijn sporen had verdiend met het Ellis Island Museum, zorgde niet alleen voor de meticuleuze restauratie van de gebouwen, het ontwierp ook een uitkijktoren van dertig meter hoog: een verwijzing naar een scheepsschoorsteen, maar tegelijk biedt de toren een fraai uitzicht op de Antwerpse haven, de binnenstad en vooral de Schelde en de voormalige aanlegplaatsen van de RSL-schepen aan de Rijnkaai.

Sensationeel

Volgende week zaterdag zwaaien de deuren van het RSL-museum open voor het grote publiek. Het is gewoonweg sensationeel hoe de beperkte ruimte inventief gebruikt is voor een heldere, aanstekelijke presentatie. Het is bovendien veel meer geworden dan een museum dat de geschiedenis van een scheepvaartlijn vertelt. Het RSL Museum wil de toeschouwer ook bewustmaken van het fenomeen migratie: "Mensen zullen altijd in beweging blijven. Migratie is van alle tijden", zegt Philip Heylen.

De bezoeker komt dan ook binnen via een helder witte gang met levensgrote schimmen van 'people on the move', terwijl op de achtergrond stemmen in alle talen opklinken. Wat verderop gaat ruim aandacht naar drieduizend jaar migratie in twintig levensverhalen. In een opengewerkte, monumentale wereldbol flitst een film over migratie voorbij.

Vervolgens treden we de RSL-geschiedenis binnen. Op interactieve wijze wordt het verhaal van zes kroongetuigen verteld. Van een bekende migrant als Albert Einstein, op de vlucht voor het nazisme, kunnen we de brief (op RSL-briefpapier!) lezen waarin hij op 28 maart 1933 zijn ontslag aanbiedt aan de Pruisische Academie voor Wetenschappen "wegens de recente gebeurtenissen in Duitsland". Ook het schrijnende verhaal van de Joodse Ita Moel wordt verteld, die in 1922 op Ellis Island wordt teruggestuurd naar Antwerpen omdat ze aan de besmettelijke en gevreesde oogziekte trachoom lijdt. Pas vijf jaar later zal ze haar ouders weerzien in West-Virginia.

Daarna zal de bezoeker meer en meer in de voetsporen van de migranten treden: hij of zij kan de treinreis uitstippelen van Oost-Europa via Berlijn naar Antwerpen, zien hoelang die zal duren en hoeveel die zal kosten. Sommige mensen waren twee à drie maanden onderweg en moesten twee jaar werken voor hun tickets.

Er volgen beelden van Antwerpen en de logementshuizen, waar de landverhuizers vaak met veel te veel zaten te wachten op de overtocht. We zien hoe de migranten medisch gekeurd werden, we ruiken de ontluizingsmiddelen, we voelen hoe bevreesd ze zijn dat het gezin uiteengerukt zal worden omdat iemand ziek blijkt te zijn... We maken mee wat het verschil is tussen eerste- en derdeklaspassagiers, hoe ze de overtocht maken en hoe ze aankomen in de wereldstad New York.

De wereld voor de deur

Het is onvoorstelbaar hoe de geschiedenis van de kleine man en zijn grote droom tot leven komt in dit museum. Met uitvergrote foto's, filmfragmenten, objecten, citaten, maquettes, interactieve media, affiches, dagboeken en brieven. Met de tekeningen van Eugeen van Mieghem, die een uniek getuigenis heeft nagelaten van de haven en de migranten. Hij woonde naast de RSL-gebouwen en zag de wereld voor zijn deur passeren.

Hier en daar spelen de gebouwen mooi hun rol: zo staat er op een muur nog een flard van een boodschap die in vele talen, waaronder het Jiddisch, meldt dat het doktersonderzoek 'gratis' is. Vermoedelijk om omkoping te voorkomen.

Het parcours eindigt met een plek waar iedereen informatie kan opzoeken over voorouders die geëmigreerd zijn. Daar kan men ook persoonlijke verhalen achterlaten, want het museum wil groeien, ook als informatie- en researchcentrum. Nog in die laatste ruimte krijgen de huidige migranten een stem. "Migratie houdt ons al duizenden jaren bezig, het zal een verhaal blijven", zegt Heylen. "Er zijn miljoenen mensen via Antwerpen vertrokken, nu liggen de kaarten anders: Antwerpen is nu een plek waar migranten 'aankomen'. Hoe gaan we daarmee om? Ook daarin wil dit museum een rol spelen." Kortom: een museum als politiek statement.

"Het RSL Museum is helemaal binnen budget gebleven", zegt Heylen nog. "Het heeft zo'n 18 miljoen euro gekost. Daarvan komt 2,5 miljoen euro van onze hoofdsponsor CMB en meer dan een half miljoen euro van privésponsors. Ongeveer drie miljoen heeft de Vlaamse overheid bijgedragen voor de restauratie. De rest komt van de stad zelf."

"Maar volgens mij begint het verhaal nu pas. Er is in de Verenigde Staten een grote interesse voor dit project, maar nu pas kan ik het resultaat tonen. Vergeet niet dat wij het enige migratiemuseum in Europa zijn waarmee Ellis Island samenwerkt. De staff komt volgende week trouwens op bezoek, samen met zes families uit de VS, waaronder die van Irving Berlin." Het Red Star Line Museum mikt op 125.00 bezoekers per jaar. Er loop een intensieve promotiecampagne in de VS en men rekent uiteraard op veel Amerikaanse bezoekers die in Europa op zoek gaan naar hun roots.

Het RSL Museum is geen museum, het is een belevingsplek waar de vaak veronachtzaamde geschiedenis van de kleine man aanstekelijk in beeld wordt gebracht. Een plek die toont dat migratie gaat om dromen. "Het zijn die dromen die van ons mensen maken", besluit Philip Heylen.

Het Red Star Line Museum opent op zaterdag 28 september. Adres: Montevideostraat 3, Antwerpen. Meer info op www.redstarline.be.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234