Maandag 09/12/2019

De grote Chinese hoop

Ian Buruma, auteur van 'Murder in Amsterdam: the Death of Theo van Gogh and the Limits of Tolerance' en hoogleraar democratie, mensenrechten en journalistiek aan Bard College, over Charter 08.

De voorbije maanden zijn we overspoeld met berichten over financiële fraude, bloedvergieten in India en de Gazastrook en wereldwijde economische rampspoed. 'Toch was er ook die ene gebeurtenis die van grote moed en verhevenheid getuigde, maar die door alle onheilstijdingen is ondergesneeuwd', schrijft Ian Buruma. Op 10 december, precies zestig jaar na de ondertekening van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, hebben meer dan driehonderd Chinese staatsburgers hun handtekening gezet onder een opmerkelijk document, het Charter 08.

De ondertekenaars wilden graag weten welke koers China in de eenentwintigste eeuw zal varen. "Zal China het pad van de modernisering onder een autoritair regime blijven bewandelen of zal het de universele waarden in het hart sluiten, meestappen met de beschaafde naties en uiteindelijk een democratisch systeem ontwikkelen?"

Charter 08 heeft helemaal niks opruiends. Het vraagt alleen maar om iets wat de inwoners van progressieve democratieën al lang als verworven beschouwen: het recht om het beleid ter discussie te stellen, de vrijwaring van de rechten van de mens, een onafhankelijk rechtswezen en verkiezingen op basis van een meerpartijenstelsel.

Verlangen naar democratie
Het charter is gebaseerd op Charter 77 van wat toen nog Tsjecho-Slowakije was. In 1977 werden verschillende prominenten, onder wie ook Václav Havel, gearresteerd omdat ze het charter mee hadden ondertekend. Zo ging het ook in China. Liu Xiaobo, een van de dapperste Chinese intellectuelen, werd in december in de boeien geslagen omdat hij het had gewaagd Charter 08 te ondertekenen. Hij zit nog altijd vast. Andere ondertekenaars werden ondervraagd.

Charter 08 heeft niet de media-aandacht gekregen die het verdient. Maar misschien hebben de meeste mensen wel andere, dringendere zorgen aan hun hoofd. Daarnaast is er ook de neiging, en niet alleen in China, om dit soort initiatieven af te doen als irrelevant of misplaatst. Bovendien heeft het recente Amerikaanse beleid de roep om meer democratie in een kwaad daglicht gesteld. In China en in de andere autoritaire Aziatische landen is het onder zelfverklaarde progressisten zelfs bon ton geworden om te beweren dat de democratie de Europeanen en de Amerikanen op het lijf is geschreven, maar dat de specifieke Aziatische situatie zich daar niet toe leent.

Toch kunnen we aanvoeren dat China zijn eigen soort democratie heeft ontwikkeld. Een democratie die gebaseerd is op het confuciaanse idee van de welwillendheid van de overheid en de culturele ingesteldheid van het Chinese volk om de individuele rechten op te offeren voor het collectieve goed. Voor wie die mening is toegedaan, hebben de ondertekenaars van Charter 08 eenvoudigweg alle voeling met hun eigen cultuur verloren.

Uiteraard zal Charter 08 het Chinese beleid amper beroeren. De overheid zal de ideeën die erin staan niet eens bespreken, laat staan dat ze ook maar iets zou doen om die te implementeren. Maar daarom hoeven we het nog niet irrelevant te noemen. Een progressief-democratisch China zit er nog niet meteen in, maar na Charter 08 kan niemand nog ontkennen dat veel Chinezen er reikhalzend naar uitkijken.

De uitdrukking van dat verlangen is des te belangrijker nu de wereld zich in de wurggreep van een economische crisis bevindt. Wijdverspreide economische rampspoed blijft immers nooit zonder politieke gevolgen. Het xenofobe populisme neemt hand over hand toe in Europa. De Amerikaanse president elect Obama zal alle zeilen mogen bijzetten om het gewraakte protectionisme in te dijken. De Japanners zullen misschien weer hun heil zoeken in het grimmige nationalisme. Maar nergens ter wereld kunnen de politieke en sociale gevolgen van de crisis de maatschappij sterker ontwrichten dan in China.

Het machtsmonopolie van de Chinese Communistische Partij is immers enkel te rechtvaardigen door de snelle economische groei. Als die plots wegvalt, zullen de arbeiders en landbouwers werkloos worden en zal de verstedelijkte middenklasse de toename van haar welvaart gestuit zien. De eenpartijstaat heeft zijn hele legitimiteit aan de economische boom te danken. Weinig mensen, zelfs binnen de Partij, geloven nog in het marxisme-leninisme, laat staan in het maoïsme. Het ongenoegen over de overheidscorruptie en de politieke onderdrukking is in 1989 in alle Chinese regio's duidelijk en veelvuldig tot uiting gekomen.

De communistische machthebbers zijn er na de gebeurtenissen op het Plein van de Hemelse Vrede niet alleen dankzij hun brutale optreden in geslaagd om in het zadel blijven. De overheid heeft, vooral bij de geletterde middenklasse, een schijn van politieke legitimiteit afgekocht met de belofte van meer welvaart. Zolang de mensen het gevoel hadden dat ze rijker werden, kon de roep om meer vrijheid van meningsuiting, om een betere bescherming van de mensenrechten en de invoering van het algemeen stemrecht nog wel even wachten.

Maar als dat systeem het begeeft en een stijgende materiële welvaart niet langer vanzelfsprekend is, kan er veel gebeuren, meestal in negatieve zin. Er kunnen op het platteland en in de industriesteden massaal rellen losbarsten. De overheid kan dat oproer met geweld de kop indrukken, maar bij de middenklasse zou het verlies aan vertrouwen erg groot zijn, en dat is een ernstigere zaak. Het militante nationalisme, deels aangemoedigd door zenuwachtige bewindvoerders, is een mogelijk gevolg. Daarnaast kan het leger ook de macht grijpen in een poging de onlusten neer te drukken.

Eloquent en overtuigend
Als er geen alternatieven bestonden voor het autoritaire eenpartijstelsel, voor een militair bewind of voor de algemene chaos zou de toekomst van China er erg mistroostig uitzien. Maar er is wel degelijk een alternatief. Het is eloquent en overtuigend neergepend in Charter 08. Als China er ooit in slaagt in de voetsporen van Zuid-Korea, Japan en Taiwan te treden en "toe te treden tot de beschaafde naties" door een progressieve democratie tot stand te brengen, dan zal 10 december 2008 de geschiedenis ingaan als een van de sleutelmomenten in het ontstaan van die nieuwe democratie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234