Maandag 25/01/2021

AchtergrondFinanciële beslissingen

De grootste verdiener bepaalt de gezinsuitgaven: ‘Er werd niet met mij overlegd’

Vrouwencoach Romina Verwichte: "Hoe productiever je bent op de arbeidsmarkt, hoe groter je waarde."Beeld Wouter Maeckelberghe

Van ‘hoeveel mag onze reis kosten’ tot ‘welk bedrag geven we aan hobby’s’? Nu de coronacrisis aan vele inkomens knabbelt, vallen zulke vragen nog lastiger. Velen gaan ervan uit dat gezinnen zulke financiële beslissingen samen nemen. Maar volgens micro-economen is het vooral degene met het hoogste loon die de grootste zeg heeft. ‘Gezinnen zijn te weinig bezig met de verdeling van macht.’

In januari start An* opnieuw met tennislessen. Voor de dertigjarige alleenstaande moeder is dat best een belangrijk iets. Ze droomt er al jaren van die hobby weer op te pikken. “De man met wie ik tot voor kort getrouwd was, vond zulke lessen veel te duur. We gaan daar geen geld aan geven als we ons hele huis aan het verbouwen zijn, vond hij. Uiteindelijk heeft de hele familie voor mijn verjaardag samengelegd, zodat ik wel een tijdje heb kunnen tennissen.” 

De hele situatie was dubbel voor An. Enerzijds was ze blij met de inzamelactie, anderzijds was ze gefrustreerd dat zoiets nodig was. “Want voor de hobby van mijn man waren er wel altijd voldoende middelen. Als hij een nieuwe, dure vislijn wilde kopen, kocht hij die gewoon. Er werd niet met mij overlegd.”

Dat er voor de ene hobby meer geld was dan voor de andere leidde tot ruzie. “Maar eerlijk, ik draaide snel weer bij. Het zit een beetje in mijn karakter, denk ik. Ik voel mij nogal snel minderwaardig. En mijn financiële situatie maakte dat gevoel er niet bepaald beter op.” 

An verdiende als leerkracht lager onderwijs maandelijks zo'n 700 euro minder dan haar ex, die een job in de energiesector had. “Ik vond het logisch dat ik een minder grote zeg had over ons geld. Ik vroeg heel vaak toestemming aan hem. Een duurder paar schoenen zou ik nooit zonder zijn medeweten hebben gekocht, om maar iets te zeggen.” 

Omgekeerd gold dat niet. Als haar ex een extraatje voor zichzelf wilde, deelde hij dat gewoon mee. “Hij vond zoiets vanzelfsprekend, omdat hij zoveel werkte. Mijn ex was effectief vaker buitenshuis dan ik, dat klopt. Maar ik werkte ook voltijds en na de schooluren was ik altijd bezig met het huishouden en de kinderen. Maar dat werd niet als hetzelfde gezien, eerder als minder.”

Mooie wagen

De ongelijke verdeling in het gezin van An zullen ongetwijfeld meer mensen herkenbaar vinden. Volgens micro-economen Laurens Cherchye, Bram De Rock en Frederic Vermeulen (KU Leuven) is er vaak één iemand in huis die aan het langste eind trekt als het op geld aankomt. Dat stellen ze in Well-being in Belgium: Beyond Happiness and Income, een boek in Engelse vertaling dat een paar weken geleden uitkwam en waarin onder meer gezinsbeslissingen ontrafeld worden. 

“Veel mensen gaan ervan uit dat de volwassenen in een gezin ongeveer eenzelfde deel van het gezinsinkomen kunnen spenderen. Maar zo eenvoudig is het niet”, zegt Vermeulen. Uit het onderzoek van de economen blijkt dat het vooral degene met het grootste inkomen is die aan het langste eind trekt. “Deze persoon heeft de meeste beslissingsmacht. Die vertaalt zich ook in de gezinsuitgaven. De grootste verdiener weegt het meest op financiële beslissingen.” 

Concreet: als de vader het meest verdient en het belangrijk vindt om met een mooie wagen rond te rijden, dan zal daar in zijn gezin meer geld voor vrijgemaakt worden. Idem voor een vrouwelijke kostwinner die graag verre reizen maakt. Dat gaat ten koste van de uitgaven die een heel gezin ten goede komen. “Hoe meer je binnenbrengt in een gezin, hoe meer je binnen dat gezin consumeert. Hetzelfde geldt voor tijd trouwens. Degene met het hoogste loon heeft in verhouding vaak de meeste vrije tijd.”

Economen Laurens Cherchye, Bram De Rock en Frederic Vermeulen voerden het onderzoek naar gezinsbeslissingen.Beeld Dann

De loonkloof tussen mannen en vrouwen mag dan gestaag dalen, ze is nog steeds aanzienlijk. Statbel, het Belgische statistiekbureau, berekende dit jaar dat die laatste groep in ons land per uur nog altijd gemiddeld 6 procent minder verdient dan de eerste. Dat doet vermoeden dat de man nog altijd vaker kostwinner is en het dus de vrouw is die aan het kortste eind trekt. 

Dat klopt, geeft De Rock toe. “Maar stellen dat de man daarom altijd de broek in huis draagt, is te kort door de bocht.” Hij kijkt als micro-econoom niet naar het gemiddelde over alle huishoudens heen, maar focust op individuele gezinnen. “Daar zie je vooral een hele grote variatie aan wie de grootste kostwinner is: de ene keer is dat de vrouw, de andere keer de man. Over het algemeen zitten we in België met een veel meer egalitaire situatie dan in veel andere Europese landen.” 

We mogen volgens hem niet vergeten aan welke immense inhaalbeweging vrouwen bezig zijn. Ze nemen een veel grotere plek op de arbeidsmarkt in dan decennia geleden. En ze zijn nu vaker hoger geschoold dan mannen. “Het ziet ernaar uit dat die kloof tussen mannen en vrouwen uiteindelijk wel gedicht zal worden, en wie weet zelfs omgekeerd raakt.” 

Al vergt dat nog veel geduld. Vorige maand stelde het Europees Verbond van Vakvereniging (EVV) dat de loonkloof tussen mannen en vrouwen pas tegen 2104 zal verdwijnen. Ons land hoort nog steeds bij de beste leerlingen van de klas; bij ons zou de kloof al in 2028 weg kunnen.

Rol voor vrouwen en overheid

Vrouwencoach Romina Verwichte vindt het aannemelijk dat mannen tot op heden een grotere zeg hebben over het beschikbare gezinsbudget. “Je kunt toch niet anders vermoeden, als je ziet in wat voor een samenleving we leven en hoe groot de focus daar is op het monetaire. Hoe productiever je bent op de arbeidsmarkt, hoe groter je waarde. Iemand die veel uren klopt op het werk beschouwen we als slim en succesvol. Maar een vrouw die dezelfde uren klopt voor haar gezin? Over haar zeggen we: oh, wat lief en zorgend.” 

Verwichte organiseerde onlangs een webcursus ‘Zeker over geld’ om vrouwen financieel krachtiger te maken want te vaak nog duwen ze zulke geldzaken van zich af, vindt ze. Nochtans is dat ook hun verantwoordelijkheid. 

“Vrouwen mogen dan steeds vaker beslissen hoe ze hun dagen invullen met werk of kinderen, ik stel vast dat zelfs de heel geëmancipeerde groep nog altijd niet voldoende stilstaat bij de gevolgen van zulke beslissingen. Nochtans zijn die heel belangrijk. Een vrouw die zelf kiest om meer thuis te zijn voor de kinderen moet weten dat haar kansen op de arbeidsmarkt afnemen en dat haar pensioen minder zal zijn, terwijl bij de man die blijft werken net het tegenovergestelde gebeurt. De ongelijkheid wordt daardoor alleen maar groter. Gezinnen zijn zich daarvan veel te weinig bewust. Laat staan dat ze er afspraken rond maken, over hoe dat gecompenseerd kan worden.”

Verwichte: "Een vrouw die zelf kiest om meer thuis te zijn voor de kinderen moet weten dat haar kansen op de arbeidsmarkt afnemen."Beeld Wouter Maeckelberghe

Volgens de Leuvense micro-economen is het niet alleen aan de koppels om meer bezig te zijn met de verdeling van macht. Ook beleidsmakers hebben hierin een rol te spelen. Cherchye, De Rock en Vermeulen ontwikkelden een model dat helpt om te voorspellen hoe koppels keuzes maken. “We hopen dat overheden daar op termijn mee aan de slag willen. Met dat model kunnen ze nagaan welk effect een bepaalde maatregel mogelijk heeft.” 

Denk aan iets als bijkomend ouderschapsverlof in coronatijd. Onlangs bleek dat dit verlof vooral door vrouwen werd opgenomen. Cherchye: “Dat soort effecten wil je als overheid vermijden. Want als het vooral vrouwen zijn die zo’n verlof opnemen, dan zijn het ook vooral vrouwen die minder productief worden en bijgevolg minder aantrekkelijk zijn op de arbeidsmarkt. Dat heeft weer een effect op haar onderhandelingspositie in een gezin.”

Een overheid kan daarop inspelen door maatregelen te verzinnen waardoor ook mannen vaker de zorg op zich nemen. “In ontwikkelingslanden zie je andere mogelijkheden om de onderhandelingspositie van vrouwen in gezinnen te versterken. Daar wordt erg ingezet op een betere opleiding voor hen, of worden geldtransfers ook rechtstreeks aan hen gegeven.”

De economen stellen dat overheden nu nog te veel focussen op het gezinsinkomen alleen. “Ze gebruiken dat totaalbedrag om te achterhalen of een gezin in armoede leeft, om maar iets te zeggen. Maar an sich zegt zo’n algemeen cijfer weinig over de concrete situatie. Een gezin kan volgens zo’n gezinsinkomen perfect boven de armoedegrens zitten en toch, door beslissingen van de kostwinner, niet tot bepaalde essentiële aankopen voor de kinderen komen. Het armoedeprobleem blijft daardoor onder de radar.”

Mantel der liefde

In tegenstelling tot bij An is in het gezin van Heidi Degerickx de vrouw de kostwinner. Al was dat zeker niet altijd zo. Was Degerickx vroeger afhankelijk van het inkomen van haar man, een arbeider, dan is het nu omgekeerd. Toen zij als universitair opgeleide sociaal agoog begon te werken, bracht zij het meest op. “Mijn man is daarenboven chronisch ziek geworden, waardoor hij nu voor de rest van zijn leven een luttele duizend euro per maand via een invaliditeitsuitkering heeft.” 

Dat onevenwicht was in de beginfase niet makkelijk. “Mijn man liet zijn uitkering volledig op mijn rekening storten want ik deed al onze gemeenschappelijke betalingen. Maar de uitkering was onvoldoende om alles te dekken. Initieel was die nieuwe verhouding bevreemdend. Waar we vroeger persoonlijke uitgaven en hobby’s van ons eigen inkomen betaalden, had mijn man plots geen eigen budget meer. Het zorgde bijvoorbeeld voor ongemakkelijke gesprekken over elk nieuw boek dat hij wilde aankopen. We hebben vrij snel afgesproken dat ik een vast bedrag voor hobby’s weer op zijn rekening zou storten, zodat hij zijn eigen spullen kon betalen.”

Degerickx vindt het herkenbaar dat de grootste kostwinner snel de overhand krijgt. “Maar ik ga hier heel bewust mee om. Ik probeer zeker niets op te dringen omdat ik het meeste geld binnenbreng. Over grote investeringen beslissen we altijd samen. Al is het weleens gebeurd dat ik dan mijn zeg heb doorgeduwd. Eén keer, om precies te zijn, bij de aankoop van een dure draadloze stofzuiger dan nog wel. (lacht) Omdat ik het huis poets en we honden hebben, vond ik dat ik zoiets wel verdiende.”

“Als het niet te extreem is, leiden verschillende machtsverhoudingen binnen een gezin niet per definitie tot problemen”, ziet ook Yves Coeman, expert gezinsinkomen bij de Gezinsbond. “Het is dan geven en nemen, veel wordt met de mantel der liefde bedekt. Een en ander verandert natuurlijk als een relatie eindigt. Ook al schrijft de wet voor dat ouders volgens hun inkomen moeten bijdragen aan de opvoedingskosten van hun gemeenschappelijke kinderen, zie ik nog al te vaak hoe scheidende vaders en moeders aan 50-50-regelingen vasthouden.” 

Dat creëert nog meer scheve verhoudingen. Denk aan een partner die pakweg 3.000 euro verdient en 600 euro moet bijdragen voor de kinderen versus een partner die hetzelfde doet met een inkomen van 1.500 euro. “Dat beknot al snel de mogelijkheden van de laatste.”

Om financiële katers te voorkomen pleiten zowat alle experts ervoor om als gezin een en een ander contractueel vast te leggen. Je kunt tegenwoordig zogenaamde compensatieclausules afsluiten, over hoe de partner die een tijdlang minder gaat werken beter beschermd kan worden. Zo’n clausule kan dan door een notaris kant-en-klaar in een huwelijks- of samenlevingscontract ingebouwd worden. “Dat soort regelingen gaan nogal in tegen het romantische gevoel dat je als jong koppel hebt, omdat het meteen zo’n wantrouwen van de ene naar de andere suggereert. Maar dat is het niet. Zie het als een daad van liefde om samen je verantwoordelijkheid naar elkaar toe te nemen”, stelt Coemans.

An sloot zo'n huwelijkscontract af. Een beetje tegen haar zin destijds. Maar omdat haar ouders erop bleven aandringen, ging ze akkoord. De man die intussen haar ex is, deed dat ook. “Ik ben zo blij dat ik die keuze destijds gemaakt heb want we zijn uiteindelijk in een vreselijk moeilijke situatie beland. Onze relatie is, door hem, heel abrupt beëindigd. Onze scheiding is uitgemond in een vechtscheiding waarin we het maar niet eens raken over de verdeling van de kinderen. Vreselijk is het. Maar over geld, daarover heb ik veel minder zorgen. Ik ben vrijer nu. Ik beslis gewoon zelf.”

* An is een schuilnaam

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234