Maandag 20/05/2019

interview

"De grootste dreiging is dat onze lidstaten nog gepolariseerder worden"

Herman Van Rompuy (voorzitter van de denktank European Policy Centre) en EU-expert Janis Emmanouilidis. Beeld Eric de Mildt

Voormalig Raadsvoorzitter Herman Van Rompuy is nu voorzitter van het European Policy Centre (EPC). Aan de vooravond van het twintigjarig bestaan van de invloedrijke Brusselse denktank kijkt hij samen met zijn Duits-Griekse directeur, Janis Emmanouilidis, bezorgd naar de toekomst van de EU. "Europa bevindt zich nu in zijn zwakst mogelijke positie, omdat de Europese identiteit niet goed genoeg verankerd is in onze mentaliteit. Van polycrisis evolueren we snel naar een existentiële crisis."

De EU davert op zijn grondvesten. En straks valt er met de Britten voor het eerst een invloedrijke lidstaat af...

Van Rompuy: “Ik hoop dat we een akkoord sluiten met de Britten dat de Europese belangen en onze principes respecteert, dat het een akkoord zal worden van wederzijdse winst – al zal er een lange, harde, onderhandeling volgen.”

Emmanouilidis: “Het is onze regels aanvaarden of een ultraharde exit. Als EU moeten we nu vier rode lijnen trekken: het behoud van vrij werknemersverkeer, hun aanvaarding van de Europese interne marktregels en dus ook de jurisdictie van het Europees Hof, en ze laten bijdragen aan het EU-budget. We moeten er ook voor zorgen dat een nieuw partnerschap geen voorbeeld kan worden voor andere lidstaten om een lossere alliantie aan te gaan of populisten in de kaart kan spelen.”

Hoe moet de EU zich zonder Londen reorganiseren?

Van Rompuy: “De Fransen en Duitsers zijn aan zet. Na hun verkiezingen moeten ze de krachten bundelen om het status-quo uit te dagen. Zij moeten als Europese as durven zeggen: laat ons een risico nemen, laat ons ingaan tegen de populistische stromingen. Business as usual is geen optie, want dan kan het project in de toekomst zelfs instorten. We moeten een sprong voorwaarts maken. Niet de grote sprong naar een federaal Europa, daar is onvoldoende steun voor, maar we moeten met de 27 iets ondernemen dat de impasse doorbreekt. Vraagstukken durven oplossen. Hoe herstellen we de balans tussen verantwoordelijkheid en solidariteit in de unie? Hoe dragen we deeltjes soevereiniteit over zonder te raken aan de groeiende identiteitsgevoelens van onze naties? Ik reken op goed leiderschap.”

Zegt u nu dat er een gebrek is aan leiderschap?

Van Rompuy: “Er is niet alleen een democratisch deficit, er kan ook een leiderschapsdeficit zijn. Al ben ik wel blij dat na de brexit enkele leiders hun toon volledig hebben veranderd. Het besef groeit dat het slecht kan aflopen als je de EU voortdurend bekritiseert. Daarom is het zo belangrijk dat Fransen en Duitsers stabiele regeringen krijgen. We hebben een nieuw momentum nodig na onze 'polycrisis'. Nu moeten we springen. Vooruit gaan.”

Pleit u voor een nieuw Verdrag?

Van Rompuy: “Als Raadsvoorzitter zei ik ooit: 'ik ga sterven onder het Lissabon-verdrag'. Ik heb niet de intentie om snel te sterven (lacht). Nee dus. Ik verwacht niet dat we snel het eens worden over een nieuw verdrag. Met de huidige tegenstand zou je zelfs met een resultaat kunnen eindigen van minder Europa. We mogen dat risico niet nemen.”

Is één van de antwoorden dan het 'Europa van meerdere snelheden'?

Van Rompuy: “Er zijn er die zeggen dat de zes kernstaten alleen vooruit moeten gaan maar ik weet niet wat ik me daarbij moet voorstellen. Onder de zes zijn er al zoveel verschillen! We mogen niet in de val trappen om nieuwe instellingen of postjes te creëren, zoals een Europees president. Dat zal nu het probleem niet oplossen. We moeten de burgers eerst bewijzen dat deze EU kan functioneren. De oplossing ligt vooral ook binnen onze lidstaten. Hoe creëren we daar stabielere, inclusievere, samenlevingen die minder polariserend en agressief zijn? Pas als we daarin slagen zal de unie in betere staat zijn, want de EU kan altijd maar de som van zijn lidstaten zijn.”

Janis Emmanouilidis: "De grootste dreiging is nu dat onze lidstaten nog introverter, protectionistischer, xenofober en gepolariseerder worden." Beeld Eric de Mildt

Emmanouilidis: “Het kan zelfs leiden tot een splitsing als je met enkelen apart gaat. We hebben niet meer exceptionalisme nodig, wel meer eenheid.”

Hoe behoud je de eenheid en voorkom je polarisering?

Van Rompuy: “De eenheid is al niet meer bewaard. We verloren met het VK een lidstaat. Je kan ook niet spreken van een verenigd Europa als samenlevingen fragmenteren en polariseren. Als er een crisis is in onze democratieen, in onze samenlevingen, dan beïnvloedt dat de EU als geheel. Deze crisis is breder dan de EU alleen. Er zijn heel wat gelijkenissen tussen wat er zich in de VS afspeelt en hier bij ons.”

Emmanouilidis: “In vergelijking met de VS is het hier zelfs erger. In Amerika wordt door politici de eenheid niet in vraag gesteld, hier wel. De grootste dreiging is nu dat onze lidstaten nog introverter, protectionistischer, xenofober en gepolariseerder worden.”

Meneer Van Rompuy, uw oud-speechschrijver Luuk van Middelaar noemde het onlangs een probleem dat de EU te gefocust blijft op regelpolitiek (vaststellen van wetten en beleid) en te weinig op gebeurtenissenpolitiek (greep krijgen op onvoorziene evenementen zoals de vluchtelingencrisis). Hoe ziet u dat?

Van Rompuy: “De EU-instellingen en bureaucratie met de vinger wijzen is te makkelijk. De onvoorziene evenementen van de voorbije jaren waren nooit gezien: de bankencrisis was de grootste financiële crisis sinds de jaren dertig, de vluchtelingencrisis behoort tot de grootste beweging van mensen in eeuwen. Elke politicus zou hier mee worstelen.

“Dé uitdaging nu is om onze open samenlevingen te behouden maar dan zo dat we alle mensen een betere bescherming geven. We moeten onze bevolkingen ruimte geven maar ook een plek, waar ze voelen dat ze er bijhoren en beschermd worden tegen crisissen als terreur maar evengoed tegen sociale dumpingpraktijken.

“Voor we daartoe kunnen overgaan is het cruciaal om zowel op nationaal als op Europees niveau het vertrouwen te herstellen, en de spanning te ontzenuwen tussen de zogeheten 'webmensen' (geconnecteerd met de globalisering) en de 'muurmensen' (die niet profiteren van de veranderingen). Er is haast bij. Europa bevindt zich nu in zijn zwakst mogelijke positie, omdat de Europese identiteit niet goed genoeg verankerd is in onze mentaliteit. Van polycrisis evolueren we snel naar een existentiële crisis.”

Hoe overbrug je de kloof tussen web- en muurmensen voor ze onherstelbaar wordt?

Emmanouilidis: “Er is nood aan een overtuigend tegenverhaal. Deze verantwoordelijkheid ligt zowel op Europees maar vooral op het nationale niveau, waar men moet stoppen met het inbeuken op de EU als bliksemafleider voor nationale politieke problemen die men met bestuursdaden moet oplossen. We moeten eerlijk zijn: de EU zal altijd maar zo sterk zijn als de politieke wil en de steun die ze vanuit de lidstaten krijgt.”

Van Rompuy: “We moeten ook luisteren. We kunnen alleen vooruit gaan als we eerst problemen erkennen. Mensen voelen zich vandaag onzeker over migratie of vrezen dat hun baan op de tocht staat. Maar dan moeten we ook geruststellen. Ja, er zijn problemen, maar we mogen ze ook niet overschatten. Kijk naar Vlaanderen. We hebben een van de laagste werkloosheidsgraden in West-Europa. Politici moeten een heldere, realistische koers uitstippelen, en licht tonen aan het einde van de tunnel.”

Herman Van Rompuy: "We mogen niet in de val trappen om nieuwe instellingen of postjes te creëren." Beeld Eric de Mildt

Zien jullie een rol voor denktanks zoals het EPC om mee een uitweg te vinden?

Emmanouilids: “Ja, nu al organiseren we een dialoog tussen onze zogeheten 'Brussels Bubble' en reflectiegroepen in tien lidstaten, met steun van de Koning Boudewijnstichting. We veranderen er de wereld niet mee maar starten een debat over de meerwaardes van Europa voor hun naties. Veel deelnemers zijn ook opgelucht dat ze er pijnpunten kunnen benoemen. We hebben nood aan meer zo'n dialogen. Er wordt in Europa nog te veel over de ander gepraat, niet met de ander.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.