Maandag 08/08/2022

AnalyseZaak-Nyrstar

‘De grootste bedrijfsfraude uit de Belgische geschiedenis’: heeft grondstofgigant Trafigura Nyrstar gered of leeggezogen?

(Illustratiebeeld) Beeld BELGA
(Illustratiebeeld)Beeld BELGA

Als een Goliath domineert Trafigura de internationale wereld van de grondstoffenhandel, van olie tot zink en van kobalt tot koper. Nu staat er in België een David op, die de gigant vandaag voor de rechtbank brengt, met de overname van zinkproducent Nyrstar als inzet.

Bart Eeckhout

“Ik ben het varken aan het spit. Ik sta nu in het middelpunt van de belangstelling, maar ik weet dat ik straks dreig opgegeten te worden.” Kris Vansanten verliest er de glimlach niet bij. Met zijn grijzende haren, fijne brilmontuur en witte overhemd ziet hij eruit als de typische ondernemer die hij ook gewoon is. “Je mag gerust zeggen dat ik uit het establishment kom”, grijnst hij. Vansanten richtte in 2014 de Quanteus Group op, gespecialiseerd in consultancy en herstructurering, intussen goed voor 350 medewerkers. Maar nu staat hij voor een totaal andere strijd.

Kris Vansanten is ook - en naar eigen zeggen “de jongste tijd vooral” - woordvoerder van een groep minderheidsaandeelhouders van de nv Nyrstar, de zo goed als lege vennootschap die verweesd achterbleef nadat het gelijknamige zinkbedrijf is overgenomen door grondstofgigant Trafigura.

Vansanten is geen wappie of complotgekkie, in krantenarchieven vind je opiniestukken terug waarin hij zakelijk pleit voor het confederalisme of kritisch kijkt naar de almacht van de techgiganten. Maar over de zaak-Trafigura klinkt hij beslist. “Dit is de grootste zaak van bedrijfsfraude uit de Belgische economische geschiedenis. Die overname was een hold-up bij klaarlichte dag. Toch is er niemand die in actie komt. Dus doe ik het maar. Men noemt me nu een activist, maar ik ben gewoon een actieve aandeelhouder die opkomt voor de vele andere kleine beleggers die de echte slachtoffers zijn in dit verhaal.”

De betwiste overname van de activiteiten van zinksmelter Nyrstar in 2019 is de kern van een proces dat vandaag van start gaat voor de ondernemingsrechtbank in Turnhout. Trafigura wordt er gedaagd door de groep aandeelhouders onder leiding van Vansanten omdat er bedrog in het spel zou zijn geweest bij de overname van het in acute geldnood verkerende Nyrstar. Trafigura, een multinational met zetel in Singapore die opereert vanuit Zwitserland, zou de zinksmelter van binnenuit hebben gesaboteerd om hem dan op te slorpen.

Kris Vansanten: 'De kern van de zaak is: welke rechten hebben kleine aandeelhouders tegenover de grote bedrijven?' Beeld Jules Emile
Kris Vansanten: 'De kern van de zaak is: welke rechten hebben kleine aandeelhouders tegenover de grote bedrijven?'Beeld Jules Emile

Was het goed spel of vals spel? Heeft Trafigura met aloude koopmansgeest van een crisis een opportuniteit gemaakt, of heeft het de boel gemanipuleerd om de crisis zelf te ontketenen? Dat is de vraag. De inzet is hoog, met een schadeclaim van om en bij de 2 miljard euro, maar voor Vansanten gaat het om een princiepskwestie. “De kern van de zaak is: welke rechten hebben kleine aandeelhouders tegenover de grote bedrijven?”

Redding?

Nyrstar is de op een na grootste zinksmelter ter wereld. Het bedrijf neemt een bijzondere plek in in de vaderlandse industriële geschiedenis. De Belgische vestigingen gaan terug tot de industriële revolutie aan het einde van de 19de eeuw. De zinkfabriek in Balen maakte oorspronkelijk deel uit van mijnbouwer Vieille Montagne, het latere Union Minière, nu Umicore. Het verfilmde theaterdrama Groenten uit Balen van Walter van den Broeck gaat over die fabriek, die vanaf 2007 samen met het filiaal in Overpelt deel ging uitmaken van Nyrstar.

Aan die bewogen geschiedenis kwam in 2019 een abrupt einde. Na enkele woelige jaren raakte Nyrstar in het voorjaar in acute nood. Bankroet dreigt. Trafigura, op dat moment al grootaandeelhouder, bracht redding. Voor een symbolische euro werden alle operationele activiteiten en schulden overgenomen en in een nieuwe vennootschap ondergebracht, die voor 98 procent gecontroleerd wordt door Trafigura.

Maar ging het wel om een redding? Dat is wat vele andere, kleinere aandeelhouders betwisten. Zij bleven gedupeerd achter met een klein belang in een lege holding. Die bezit enkel nog de 2 resterende procentjes van het nieuwe, ‘echte’ Nyrstar en geeft aandelen uit waarvan de waarde in centen wordt genoteerd in plaats van in euro. Vansanten is een van die kleine beleggers.

“In het voorjaar van 2018 ben ik in Nyrstar-aandelen gestapt”, vertelt hij. “Op basis van hoopvolle marktanalyses. Het bedrijf had er moeilijke jaren op zitten, maar in een cyclische markt, zoals grondstoffen er een is, weet je dat na een daling altijd wel weer een opwaartse beweging komt. Ik was niet de enige die dacht dat die er in 2018 zat aan te komen.”

Wat is Nyrstar?

- De op een na grootste zinksmelter ter wereld, met hoofdzetel in Nederland (Budel) en vestigingen in België, Nederland, Frankrijk, de VS en Australië, met een gezamenlijke tewerkstelling van 4.000 mensen.

- De Belgische vestigingen liggen in Balen en Pelt, en gaan terug op 19de-eeuwse metaalbedrijven, die deel uitmaakten van Umicore (vroeger Vieille Montagne en Union Minière).

- In 2019 werden de activiteiten overgenomen door Trafigura en ondergebracht in de nieuwe vennootschap NN2. De fabrieken dragen nog de oude naam, maar het beursgenoteerde ‘Nyrstar’ is na de overname nog slechts voor 2 procent eigenaar van NN2.

- CEO: Daniël Vanin.

Wat is Trafigura?

- Een van de grootste grondstoffenhandelaars ter wereld, actief in handel in olie, mineralen en metalen.

- Opgericht in 1993 als afsplitsing van sectorgenoot Glencore. Dat bedrijf komt dan weer voort uit het bedrijf van de omstreden mega-trader Marc Rich.

- CEO: Jeremy Weir.

- Omzet in 2021: 204 miljard euro met een nettowinst van 2,7 miljard euro.

- Het bedrijf is in handen van zijn eigen management. De eigenaars konden zichzelf in 2021 een recorddividend van 1,1 miljard euro uitkeren.

In september van dat jaar volgde wel een winstwaarschuwing. Vansanten: “Een donderslag bij heldere hemel. Het aandeel kelderde, maar voor kleine aandeelhouders was dat juist een opportuniteit om bij te kopen. Nog drie weken later werd aangekondigd dat de balans herbekeken moest worden. De grote institutionele beleggers begrepen die codetaal en trokken stilletjes weg. Wij, de kleintjes, bleven zitten. Vervolgens is er een halfjaar amper gecommuniceerd. Enkel tegenslagen werden nog gemeld: een cyberaanval, een lastige herstructurering in Australië... Vanaf april 2019 ging het plots snel. Voor iemand doorhad wat er aan de hand was, was het bedrijf plots volledig in handen van Trafigura gevallen. Wij bleven achter met aandelen in een lege doos.”

Volgens Trafigura zelf was er geen alternatief: het was dit of het faillissement. “We hebben in totaal 2,9 miljard dollar in het bedrijf gepompt”, zei Christophe Salmon, de financieel directeur van Trafigura, in 2020 in De Tijd. “Nyrstar had liquiditeitsproblemen en was vlak voor de herstructurering virtueel failliet. Het kon failliet gegaan zijn, maar we hebben gekozen voor het behoud van de industrie en het personeel. Nu werken we volop aan het herstel.”

Het bedrijf beschuldigt Vansanten en co. van speculatie. “Meneer Vansanten en zijn bedrijf hebben nagenoeg hun volledige pakket aandelen in Nyrstar gekocht ná de winstwaarschuwing”, zegt een woordvoerster namens Trafigura. “Ze hebben vervolgens hun aandeel verder opgebouwd na de herstructuring.” De suggestie is dat de minderheidsgroep enkel op het geld van de schadevergoeding uit is. Onzin, zegt de betrokkene. “Ja, wij bezitten intussen zo’n 15 procent van de aandelen in de nv, maar dat hebben we juist gedaan om gehoord te worden.”

Hier wordt het spannend. Volgens de minderheidsaandeelhouders werkte Trafigura de geldcrisis bij Nyrstar zelf eerst in de hand om het bedrijf vervolgens voor een prikje te kunnen overnemen. Een ernstige beschuldiging. Kan ze ook kloppen? Trafigura had er alleszins de gelegenheid toe en het had een motief, zeggen de critici.

Dat zit zo. Al vanaf 2014 is grondstoffenhandelaar Trafigura aanwezig in het kapitaal van Nyrstar. Trafigura is dan tegelijk leverancier van grondstoffen (zinkerts), afnemer van afgewerkte producten, financier én aandeelhouder. Vansanten: “Er wordt dan een akkoord gesloten tussen de twee bedrijven, met onder meer de belofte dat de onderlinge contracten marktconform zullen blijven. Een lachertje! In 2016 kreeg Trafigura een korting van 40 procent, vervolgens 56 procent en uiteindelijk 75 procent korting. Dat is het jaar voor de crisis. Nyrstar kon gewoon geen winst meer maken. Het bedrijf is van binnenuit leeggezogen. De totaal geraamde schade voor Nyrstar nv bedraagt bijna 2 miljard euro door manipulaties in de betrokken periode, en door de onttrekking van de activa aan het bedrijf.”

Zeker is alleszins dat Trafigura de raad van bestuur van Nyrstar vrij snel en vrij makkelijk naar zijn hand kon zetten. Behalve twee van de zes bestuurders krijgt het bedrijf ook een vertrouwensman van de Trafigura-top verkozen als ‘onafhankelijke’ bestuurder. Nog meer met Trafigura gelieerde toplui stromen Nyrstar binnen na 2016.

Ruige wereld

Maar waarom zou een zo groot bedrijf vals spel spelen? “Simpel, om de winst op te drijven”, meent Vansanten. In het opzienbarende boek The World for Sale vertellen journalisten Javier Blas en Jack Farchy de fascinerende geschiedenis van de moderne grondstoffenhandel. Het boek bevat genoeg stof voor een volledig nieuwe James Bond-franchise, maar dan met waargebeurde verhalen uit de vaak ruige wereld van de internationale grondstoffenhandel.

De journalisten leggen uit hoe de grote giganten in de sector, zoals Trafigura, gaandeweg evolueren van pure handelaars naar multinationals die de hele productieketen overzien, van mijnbouw tot afgewerkt product. Op die manier zijn ze zeker van een stabiel aanbod en kunnen ze de prijzen beter controleren. Vansanten: “Als dit een normale overname was geweest, had ik gezegd: bien joué. Maar dit gebeurt op basis van gemanipuleerde cijfers in een zelf gecreëerde noodsituatie, waardoor ze niet eens openbaarheid moeten verschaffen.”

Daarbij komt dus, zo valt ook in The World for Sale te lezen, dat Trafigura net als zijn sectorgenoten nogal een reputatie met zich meesleept. De grondstoffenhandel wordt gedomineerd door enkele reusachtige spelers, die bij het grote publiek totaal onbekend zijn. Daarbij komt dat ‘trading’ een in wezen cynische stiel is: wanneer, zoals nu, een prijzencrisis ontstaat, groeien juist de winstmarges van de handelaars. Zij speculeren op toekomstige prijskoersen.

Veel ethiek komt daar niet bij kijken. Zaakjes zijn zaakjes, ook met Poetins Rusland, Afrikaanse kleptocraten of vroeger het Zuid-Afrika van de apartheid. Pas onlangs en na grote druk heeft bijvoorbeeld Trafigura beslist zijn aandeel in het omstreden grote Russische Vostok-olieproject op de Noordpool on hold te zetten.

En soms gaat het helemaal verkeerd. In 2006 belandde Trafigura-CEO Claude Dauphin in Ivoorkust in de cel, toen hij daar een acuut milieuschandaal probeerde in te dijken. Trafigura had een tanker met olie-afval, de Probo Koala, voor verwerking verkocht aan een schimmige handelaar die het giftige goedje vervolgens dumpte op een open afvalstort. Trafigura betaalde uiteindelijk 198 miljoen dollar schadevergoeding aan Ivoorkust.

Koekoekskapitalisme

Dat uitgerekend een bedrijf met zo’n marktmacht en reputatie in bijzondere omstandigheden een van ’s lands industriële kroonjuwelen weet in te lijven, stoot niet alleen Kris Vansanten en andere kleine aandeelhouders voor de borst. Ook onder meer oud-minister Johan Vande Lanotte (Vooruit) volgt de zaak op de voet. “Voor mij is het toch vrij duidelijk dat deze overname niet gegaan is zoals het hoort. Dit is koekoekskapitalisme: een bedrijf dringt bij een ander binnen, maakt het afhankelijk en neemt het dan voor een prikje over.” De oud-minister werkt tegenwoordig als advocaat. Hij bereidt namens de gedupeerde beleggers een strafklacht voor over de kwestie-Nyrstar. Die staat los van de burgerlijke procedure in Turnhout.

De belangen zijn groot, wellicht groter zelfs dan de 2 miljard euro schadevergoeding die nu inzet wordt van een rechtszaak. “Zink is een kritische grondstof. De prijzen zijn sinds de oorlog in Oekraïne fel gestegen”, weet Vansanten. “Wat doet Trafigura? De productie in Europa terugschroeven, zodat onze bedrijven zich blauw moeten betalen. Waarom? Omdat het nu kan.”

Trafigura laat aan De Morgen weten de rechtszaak met vertrouwen tegemoet te zien. “Voor de herstructurering hebben we het advies gevraagd van lokale en internationale juridische experts, internationale experts in herstructurering, en de operatie is uitgevoerd volledig in overeenstemming met de wet”, zegt een woordvoerster. “De herstructurering kreeg de steun van de banken en crediteurs van Nyrstar die op het moment van de crisis een economisch belang hadden in het bedrijf, zoals erkend door rechtbanken in Antwerpen, de VS en het VK.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234