Maandag 27/06/2022

De grenzen van het schilderbare

Al dertig jaar werkt Tuymans (52) thema’s uit als holocaust, collaboratie, kolonisatie, de jezuïeten, Disneyworld en 9/11. Wat hem fascineert, is macht, geschiedenis, geheugen en beeldvorming. Maar vooral verkent hij de grenzen van het schilderbare. De werkelijkheid is fundamenteel onkenbaar, en zijn weerbarstige schilderijen zijn er het bewijs van.

De tentoonstelling met als titel Retrospective komt uit de Verenigde Staten, waar ze onder meer in San Francisco en Chicago te zien was. De Brusselse Bozar is de enige Europese halte. De twee Amerikaanse curatoren hebben ervoor gekozen om drie cruciale schilderijenreeksen in hun oorspronkelijke samenhang te herstellen: Tuymans maakt nu eenmaal graag series met een overkoepelend thema en herkenbare aanpak. Het is dus een uitzonderlijke kans om reeksen als Mwana Kitoko (over Congo) en Proper (over 9/11) te zien, samen met vroege werken die wereldwijd verspreid zitten in openbare en particuliere collecties.

De tentoonstelling mag dan chronologisch opgebouwd zijn, de eerste schilderijen zijn twee enorme werken uit de Disneyreeks.Turtle (2007), een mechanische schildpad uit de Disneyland Main Street Electrical Parade, hangt dreigend over de ingang van de tentoonstelling. Het is een zielig object zonder glans, dat in waterige, paarse, matte verf geschilderd is en van nabij bekeken helemaal uit elkaar valt. Wat verderop hangt het al even reusachtige maar nog onheilspellendere Wonderland (2007): de ingang van de Disney-attractie Alice in Wonderland lijkt in vuile, onaantrekkelijke groenen de toeschouwer op te slokken. Disneyland biedt duidelijk geen ontspannen dagje uit en is geen utopia van het vermaak, maar een ideologische machine die voorgekauwd amusement biedt.

Hands uit 1978 is het oudste schilderij in de tentoonstelling. Tuymans heeft veel werk uit die periode vernietigd, vermoedelijk omdat hij het “existentiële bullshit” vond. Hands is een al bij al klassiek, uitstekend geschilderd portret, dat meteen enkele Tuymanskenmerken vertoont: het gezicht is onherkenbaar overschilderd, terwijl de werkloze handen vaag zijn gehouden. Het doek weigert een antwoord te geven op de pertinente vragen die aan een portret worden gesteld: Wie is het? Wat doet hij? Wat voor iemand is het?

In 1980 stopt Tuymans met schilderen en legt zich toe op film. Uit die experimenten wordt een compilatie getoond in Bozar. Tussendoor studeert hij kunstgeschiedenis aan de VUB. In 1985 begint hij opnieuw te schilderen. En vindt meteen de juiste toon.

Neem nu Our New Quarters uit 1986. Het is op het eerste gezicht een banaal werk, slonzig en slordig geschilderd met een kinderlijk verlopend perspectief. Qua diepere betekenis geeft het werk geen krimp, maar onschuldig is het niet. Het beeld is gebaseerd op een binnenplaats van Theresienstadt, een modelkamp dat de werkelijkheid van de nazi-uitroeiingskampen moest verhullen. Ook Tuymans schildert een verhullend beeld en geeft zo aan dat het onmogelijk is verschrikkingen in beeld te brengen.

In Die Zeit (1988) , een reeks van vier werken op karton, is iets soortgelijks aan de hand. Tuymans gebruikt filmtechnieken: van een dorpsplein met barakken zoomt hij in op lege winkelrekken en twee tabletten, om tot stilstand te komen bij een figuur die achteraf een Obergruppenführer bij de SS te zijn geweest. Uit die vier sterke werkjes heeft Tuymans alle kleur laten wegtrekken: het zijn onbarmhartige beelden, opzettelijk vlak en primitief geschilderd.

The Flag (1995) geeft meer prijs. Tuymans baseerde het schilderij op een vale polaroidfoto van een aquarel van een slaphangende vlag, waarin nog enkele fragmenten van de Vlaamse leeuw te zien zijn. Klauwen en tanden zijn onzichtbaar. Een beeld van een beeld van een beeld: het staat voor holle retoriek. Tuymans maakte het werk tegen de achtergrond van de opeenvolgende verkiezingsoverwinningen van het voormalige Vlaams Blok.

Maar het is niet altijd de Tweede Wereldoorlog met zijn naweeën die Tuymans bezighoudt. Superstition is een ronduit bedreigend werk met een soort zwart insect, dat bezit lijkt te nemen van een lichaam. En zelf iets onschuldigs als een pop (Body, 1990) stemt ons door de lijkkleur ongemakkelijk. Een knoopsgat (Buttonhole, 1991) lijkt dan weer meer op Tuymans’ interpretatie van Courbets roemruchte werk L’origine du monde: concentrisch opgebrachte verfstreken suggereren gloeiende schaamlippen, die eerder bedreigend dan aantrekkelijk zijn.

De serie Mwana Kitoko, die in 2001 de Belgische inzending was voor de Biënnale van Venetië, krijgt ruim aandacht. Het blijft een intrigerende reeks, waarin het uitgewerkte portret van Lumumba (bril, intellectueel, westers) uitgespeeld wordt tegen het levensgrote portret van de schimmige koning Boudewijn. In Leopard zien we aan de rand de schoenen van Boudewijn, die als teken van zijn heerschappij, net over een luipaardvel is gestapt. Met Mwana Kitoko komt Tuymans veertig jaar later terug op de gebeurtenissen rond 1960 en de Congolese onafhankelijkheid. Ook in deze reeks brengt de schilderkunst geen inzicht. Geschiedenis is gestructureerd uit disparate beelden en fundamenteel onpeilbaar. Reconstruction - met enkele onheilspellende auto’s rond de boom waar Lumumba zou zijn vermoord - laat ten overvloede zien dat schilderijen geen venster op de werkelijkheid zijn.

Schilderijen zwijgen en verhullen, net zoals Condoleezza Rice en het portret dat Tuymans in 2005 van haar schilderde. Haar verbeten gelaatsuitdrukking geeft niets prijs. Ze is de verpersoonlijking van haar ambt: het schilderij heet ook The Secretary of State. Het portret verschaft geen psychologisch inzicht, daarvoor schiet de schilderkunst tekort.

Niets is wat het lijkt. En: men moet altijd argwanend zijn. Dat wil Tuymans ons vertellen. Zijn schilderijen zijn beelden van beelden, gebaseerd op polaroids of stills van bewakingscamera’s, die op zich al een constructie zijn. Bovendien zijn schilderijen alleen maar een pel verf, een dunne laag op een plat vlak. Iets op niets.

Of Luc Tuymans de schilderkunst heruitgevonden heeft? Hij verbeeldt in elk geval het onverbeeldbare.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234