Woensdag 21/04/2021

De grenzen van de schoonheid

Allemaal beestjes, meer bepaald beestjes in boeken en in de kunst. Die zijn te zien op vier tentoonstellingen die lopen in het kader van O dierbaar Antwerpen, een festival over de relatie tussen dier en stad.

door Eric Rinckhout

De Nottebohmzaal van de Antwerpse stadsbibliotheek is een schrijn. Het is een van stad en wereld afgesloten cocon, waarin kunstenaar en curator Koen Brouke aan de slag is gegaan met oude dierenboeken, aquarellen van Spilliaert en hedendaagse werken van bevriende kunstenaars en zichzelf. Het resultaat is Metamorphosis naturalis, over de grenzen van schoonheid.

De tentoonstelling gaat uit van de schenking die de Antwerpse Zoo eerder dit jaar aan de Stadsbibliotheek deed. De dierentuin gaf een collectie van 88 uitzonderlijke werken in permanente bruikleen omdat die in de Stadsbibliotheek beter bewaard en ontsloten kunnen worden. De prachtig geïllustreerde natuurhistorische dierenboeken zijn gepubliceerd tussen de zestiende en de negentiende eeuw en geven een overzicht van vier eeuwen dierenboek.

"Ze laten schoonheid zien," zegt Koen Broucke (1965), "maar het is een schoonheid die ver van ons afstaat." Daarom laat Koen Broucke die geïllustreerde werken een dialoog aangaan met twintigste-eeuws en hedendaags werk. Hij verkent de grenzen van de schoonheid en doet dat op een subtiele manier, geheel in de sfeer van de prachtige plek waar de expositie is opgezet.

De titel van de tentoonstelling is ontleend aan het boek Metamorphosis naturalis (1669) van Johannes Goedaert. Die gebruikte voor het eerst met de hand ingekleurde kopergravures van insecten en was ook een van de eersten die insecten observeerde, liefst 24 jaar lang. De auteur kweekte de beestjes zelf in eigen terraria en schreef zo'n 150 'bevindingen' op, onder meer over de metamorfose van rups tot vlinder.

Niet alle schrijvers namen het nauw met observatie en werkelijkheid. In de werken van Guillaume Rondelet komen afbeeldingen voor van vreemde, fabelachtige wezens, die bij nader toezien leeuwen moeten zijn geweest.

Veel verandert met de uitvinding van de microscoop. Zo maakt August Rösel von Rosenhof een prachtig boek waarin de vlinders tot in de kleinste, kleurrijke details bestudeerd en beschreven worden.

Andere hoogtepunten zijn een hele reeks indrukwekkende Britse vogelboeken en de befaamde dierenencyclopedie van Comte de Buffon L'Histoire naturelle des oiseaux (1771-1786), die uitblinkt door natuurgetrouwe waarneming en boeiende beschrijving. Niet voor niets schreef Bufoon: "Le style, c'est l'homme."

Tussen al die stilistische pracht uit vervlogen tijden schuift Koen Broecke tersluiks beelden van het heden. Röntgenfoto's, bijvoorbeeld, uit het natuurhulpcentrum van Opglabbeek. Een buizerd met hagel in lijf en vleugels, en een fuut in wiens strot een vishaak zit. Beelden van een akelige schoonheid, tegelijk gruwelijk en esthetisch, die vooral onze andere omgang met de natuur laten zien. Een natuur die wij naar onze hand zetten en exploiteren. Ergens alludeerde Léon Spilliaert daar ook al op in zijn Allegorische voorstelling van de mens als bloedverliezend monster uit 1903.

Hier en daar in de vitrines liggen stukjes drijfhout, alsof een Klein Duimpje zijn sporen heeft nagelaten. Het hout is glad geslepen door de natuur en door kunstenaar Antonio Domènech. Het lijken glanzende vissen of oude werktuigen. Nog hout, maar dan indirect, is aanwezig in de zwart-witfoto's van Marco Jacobs. Soms onheilspellende, troebele foto's met bomen als geraamten en sprokkelhout als een knekelveld.

Een schilderijtje van Koen Broucke levert de synthese van de hele tentoonstelling: tegen een inktzwarte achtergrond trachten twee ruwe handen een paarse vlinder te pakken. Je kunt zo raden wat er het volgende moment gebeurt. Het is een beeld van het frêle leven en van tijdelijke, weerloze schoonheid.

Metamorphosis naturalis tot 5 augustus in de Stadsbibliotheek, Hendrik Conscienceplein 4, Antwerpen. Dinsdag tot zondag 13 tot 17 uur, maandag gesloten. Combiticket mogelijk met de andere exposities (zie kader). Bij de tentoonstelling hoort een prachtig uitgegeven catalogus: een doosje met twee boekdeeltjes (15 euro). Tickets: 03/232.01.03 en www.odierbaarantwerpen.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234