Zaterdag 21/09/2019

'De grens tussen ziek en gezond is flinterdun'

Komen bloedbaden zoals op Utoya en Place Saint-Lambert vaker voor? Hoe alarmerend zijn de stijgende suïcidecijfers? Worden wij met zijn allen steeds depressiever? Wat richt de bankencrisis aan in het hoofd van de mensen? Dirk De Wachter (51) - hij lijkt op Nick Cave en hij wilde graag rockgitarist worden, maar vandaag is hij een gevierd psychiater - maakt de balans op van een woelig jaar.

3 januari

We zijn ons brein, de bestseller van hersenonderzoeker Dick Swaab, is aan zijn tiende druk toe. Zijn centrale stelling: de manier waarop je hersenen in de baarmoeder worden gevormd, is bepalend voor de rest van je leven.

Dirk De Wachter: "Ik vind dat Swaab een indrukwekkend boek heeft geschreven, maar ik ben het er to-taal niet mee eens. Het is me te eendimensionaal. Wij zijn veel meer dan ons brein. Dat functioneert alleen in een bepaalde context: zoals onze longen zuurstof nodig hebben, heeft ons brein prikkels van buitenaf nodig. Swaab beweert dat er geen vrije wil is en dat we dus eigenlijk ook niet verantwoordelijk zijn voor onze daden. Maar hoe kun je zo in godsnaam leven? Ik wil best aannemen dat veel vastligt van in de moederschoot. Maar ik ben psychiater, ik moet ook mensen met aangeboren stoornissen helpen."

We moeten dus blijven geloven in de vrije wil, ook al is die een illusie?

"Stel dat u maar één arm hebt en u komt bij mij omdat u daardoor heel ongelukkig bent. Ik kan u geen nieuwe arm geven, maar ik kan u wel leren leven met één arm. Ik kan voor een stuk aanvaarding en respect zorgen."

Ik zou voor een kunstarm opteren.

"Oké. Die mogelijkheid zou ik ook aangeven. Patiënten met ernstige dwangneurosen verwijs ik soms naar de neurochirurg, die dan een elektrode in de hersenen kan inplanten. Veelbelovend, maar slechts een tiental patiënten per jaar komt voor zo'n ingreep in aanmerking. Duizenden anderen moeten we zonder psychochirurgie verderhelpen. Er zijn ook patiënten die zoiets niet willen. Er zijn er zelfs die al op de eerste consultatie zeggen: 'Ik wil geen pillen.' Ik respecteer die keuzes. Ik probeer mijn patiënten zo goed mogelijk te laten leven, met de beperkingen die ze hebben meegekregen. En als dat lukt en ze gaan zich na verloop van tijd beter voelen, zal dat brein ook chemisch beter beginnen te functioneren. Die zoektocht is de essentie van mijn vak.

"Psychiatrie gaat over de hersenen, maar ook over de maatschappij. In Griekenland is het zelfmoordcijfer het voorbije jaar met 40 procent gestegen, en ook in Vlaanderen gaat het opnieuw de hoogte in. Dat komt niet door Fukushima, of omdat het brein van de Grieken plots is veranderd. Nee, dat is zuiver de invloed van de economie. Ook voor een psychiater is de kredietcrisis veruit het belangrijkste feit van 2011."

Merkt u dat ook in uw praktijk als therapeut?

"Onrechtstreeks wel. Wat er in de wereld gebeurt, bepaalt waar mijn patiënten over praten. In het ziekenhuis in Kortenberg werk ik met ernstig zieken, dagpatiënten die beschut wonen. Een van de grootste risicofactoren om psychiatrisch ziek te worden is armoede en eenzaamheid. Voor jonge vrouwen is echtscheiding een belangrijke oorzaak van armoede en psychische stoornissen. In mijn privépraktijk in Antwerpen zie ik heel succesvolle mensen: managers, artiesten, journalisten, politici. Het merkwaardige is: er is niet zoveel verschil tussen beide groepen.

"Achter de façade van het sociale succes zit men met dezelfde vragen: wat als ik mijn kind, mijn partner of mijn job verlies? Hoe moet ik leven met een vader die mij niet graag ziet? Ziekte, dood, vechtscheidingen, dát houdt mensen bezig. Ook bij managers en politici gaat het meer over maîtresses, vetes en manoeuvres dan over partijprogramma's en bedrijfsstrategieën. Maar vrijwel al mijn patiënten, uit de hogere zowel als uit de lagere sociale regionen, worstelen met de zin van het leven. Als zo veel mensen mij vertellen dat deze wereld betekenisloos is, dan kan ik dat niet oplossen met een simpel medicijn, dan moet ik dat ook vertalen naar de wereld."

Hoe vertaalt u dat dan? Wat zegt dat over deze tijd?

"Toen ik deze middag door Brasschaat reed, stond ik in de file achter al die grote Duitse auto's die in chique winkels cadeaus moesten afhalen. Ons consumeren kent geen grenzen meer, het is een doel op zich geworden. Maar waar brengt dat ons heen? Hoe kunnen we overeind blijven in een wereld die verslaafd is aan successen en grensverleggende ervaringen? Gelukkig zijn is niet voldoende: wij willen héél gelukkig zijn. Een gewone baan is niet genoeg, wij willen een topcarrière. We moeten slimmer, knapper en slanker worden. Maar de meerderheid wordt steeds dikker. De norm wordt onbereikbaar. En als we pech hebben en onze job of gezondheid verliezen, tuimelen we van de ladder en is er plots niks meer: dat is de borderline split.

"Ik vrees dat we naar een duale maatschappij evolueren, waarbij de geprivilegieerden ongebreideld kunnen blijven consumeren maar waarbij er steeds meer mensen uit de boot vallen. Onze kapitalistische maatschappij lijkt op haar laatste benen te lopen. Marx wordt weer interessant, stel u voor! Maar wij doen alsof er geen alternatief is, alsof de enige optie is: het huidige systeem stutten door de pensioenleeftijd op te trekken en door te besparen. Ik hoop dat deze crisis ook een opportuniteit biedt, dat we gaan nadenken over de zin en onzin van ons systeem."

U bent een indignado?

"Ik sympathiseer met de indignado's, ja. Ik deel hun maatschappijkritische visie. Maar zij zijn een zootje ongeregeld; ik vrees dat hun protest niet veel zal uithalen. Ik heb het boekje van Stephane Hessel, Indignez-vous, gelezen. Een flinterdun werkje van een kerel van 94 dat zo'n impact heeft. Knap!"

10 februari

Uit een Australische studie blijkt dat cannabisgebruik psychotische ziektes met ruim 2,5 jaar vervroegt.

"Specialisten zijn er lang van uitgegaan dat cannabis onschadelijk is, maar zij komen daar nu op terug. Met de intrede van de nederwiet is het spul veel straffer geworden, en de gebruikers worden steeds jonger. Wij experimenteerden toen we 17 à 18 jaar waren, nu doet men dat al op 12 à 13 jaar. De hersenen zijn dan nog heel broos en in volle ontwikkeling. Dat maakt dat wat vroeger relatief onschuldig was nu zorgwekkend aan het worden is. Ook omdat het op veel grotere schaal gebeurt: de helft van de middelbare scholieren foefelt met cannabis. Bij de jongeren met een psychose die we in Kortenberg behandelen, is 80 procent een gebruiker. Zij roken omdat ze zich niet goed voelen en ze even willen ontsnappen. Maar precies omdat ze zo kwetsbaar zijn, zouden ze er beter afblijven. Als we verkeerd zijn, moeten we dat durven te erkennen en bijsturen."

23 maart

Nick De Gelder, de vader van Kim, klaagt psychiater E.D.B. uit St-Niklaas aan wegens schuldig verzuim. Ondanks aandringen van de ouders weigerde E.D.B. indertijd de 18-jarige Kim De Gelder te laten colloqueren.

"Ik begrijp de woede en het verdriet van vader De Gelder, maar als je iedereen opsluit die potentieel iets zou kunnen mispeuteren, lopen er niet veel mensen meer vrij rond. De zaak-De Gelder toont aan dat psychiatrische zorg veel beter moet worden georganiseerd. Je zal maar een volledig in zichzelf gekeerd kind hebben dat elke hulp weigert. Vandaag beschikken we over mobiele teams - een psycholoog, een verpleegkundige en als het nodig is ook een psychiater - om patiënten thuis te bezoeken. Het antwoord op zulke gruweldaden, die gelukkig zelden voorkomen, is niet meer repressie, maar meer preventie. Minder bedden en meer zorg aan huis."

Is zo'n klacht niet de nachtmerrie van iedere psychiater?

"Natuurlijk. Ik las in de krant dat ook Geneviève Lhermitte, de vrouw uit Nijvel die haar vijf kinderen ombracht, 3 miljoen euro schadevergoeding eist van haar psychiater. De vrouw schreef hem daags voor de feiten een brief waarin ze over haar moordneigingen sprak, en ze vindt dat hij een fout beging door niets te doen. Tja, als die trend zich doorzet, zullen wij geen enkel risico meer durven nemen en zodra een patiënt iets vreemds doet meteen ingrijpen en opsluiten."

U hebt zeven jaar geleden een patiënte gehad die op een gruwelijke manier zelfmoord heeft gepleegd...

"...en daar worstel ik nog altijd mee. Had ik meer voor haar kunnen doen? Had ik moeten optreden? Ik heb ook een collega-arts laten colloqueren. Hij werd door de rijkswacht thuis opgehaald en opgesloten. De dag nadien heeft hij zich verhangen. Heb ik me toen vergist? Ik weet het niet. Je kunt niet meer doen dan naar eer en geweten en volgens de geldende wetenschappelijke standaarden handelen. Psychiaters zijn ook maar mensen."

24 maart

10 à 15 procent van de 0- tot 3-jarigen lijdt net als volwassenen aan depressies, angst- en slaapstoornissen.

"Ik vind het goed dat op die problematiek wordt gewezen. Volgens Swaab is het erfelijke brein allesbepalend, maar van de psychoanalytici hebben we geleerd dat ook die eerste levensjaren cruciaal zijn. Door te begeleiden en eventueel te corrigeren, kunnen we veel miserie voorkomen."

Moeten peuters dan massaal naar de psychiater?

"Nee. Ik zeg altijd: kom niet naar mij, maar geef voldoende liefde en zorg aan je kinderen. En als er moeilijkheden zijn: praat erover met je ouders, met vrienden, of zoek laagdrempelige hulp. Dat klinkt banaal, maar uit Nederlandse cijfers blijkt dat 30 procent van de gescheiden vaders zijn kinderen niet meer ziet. In de serieel monogame samenleving waarin we leven, zijn er steeds meer vaders die zo'n beetje van hier naar daar surfen. Je moet geen psychiater zijn om te weten dat dat vooral voor kleine kinderen erg schadelijk is.

"Ouders leggen ook te veel druk op hun kinderen. Zij moeten naar het voetbal, het ballet, de muziekschool. Kinderen worden voortdurend heen en weer gereden: ze moeten alles kunnen want ze moeten later absoluut slagen in het leven. En als ze crashen, komen ze bij ons terecht. Maar ze moeten niet bij de psychiater zijn. Ouders moeten hun kinderen fatsoenlijk leren opvoeden. Maar ja, er is een markt voor zulke gespecialiseerde hulpverlening. Ouders zijn onzeker geworden en als de medische wetenschap dan het belang van die eerste levensjaren benadrukt, worden zij heel ontvankelijk voor professionele bijstand. Zo zit onze kapitalistische wereld in elkaar: alles wordt vermarkt."

11 mei

Jeugdpsychiater Sarah Van Grieken van de instellingen De Hutten en De Markt in Mol luidt de alarmklok: 'We zitten met een groep getraumatiseerde migrantenjongeren waar we totaal geen vat op hebben.'

"Mieke Van Hecke van het katholiek onderwijs sprak wat later over 'onschoolbare jongeren'. Ik begrijp perfect wat zij bedoelen, maar we moeten als samenleving toch iets met die gasten doen? We kunnen toch niet alles waar we last mee hebben achter een muur verbergen?"

De Britse psychiater Theodore Dalrymple zou zeggen: stuur ze naar een bootcamp.

"Jaja, dan zijn ze weg. Maar na dat bootcamp zullen ze terug in de maatschappij geïntegreerd moeten worden. Daar heeft Swaab een punt: je verandert het brein van die jongens niet zomaar, niet met een pil en zeker niet met een bootcamp."

Je kunt helaas niet iedereen in de samenleving integreren.

"Maar hoe meer, hoe liever. Dat is wat psychiaters moeten doen: mensen van achter de muren halen en ze een plaats in de samenleving geven. Zware gevallen desnoods met een enkelband. Maar dat kan alleen als die maatschappij zich daarvoor openstelt, als ze erkent dat sommige mensen kwetsbaarder zijn. Dat is het tegenstrijdige: het efficiëntiedenken en de prestatiedruk veroorzaken steeds meer collateral damage. Men denkt: 'Laat de witjassen het maar oplossen.' Wij moeten de achterblijvers oplappen, zodat ze weer kunnen meedraaien. Intussen blijft de wereld iedereen uitstoten die niet meekan.

"Maar waarom ontsporen er zoveel mensen? In het partijblad van Open Vld heb ik provocerend gezegd dat ik heimwee heb naar de spoorwegen, het leger, de ministeries, naar al die plekken waar mensen zonder veel stress konden functioneren. Daar werd niet altijd volgens de huidige efficiëntienormen gepresteerd. Maar de mensen hadden de fierheid van een job. Papa vertrok 's morgens in uniform of in pak. Nu zijn die banen weggesaneerd en komen velen in de werkloosheid terecht, of erger, in de psychiatrie. En dan moeten wij, psychiaters, jobs creëren in sociale werkplaatsen en in het vrijwilligerscircuit. Alsof dat geen geld kost. Maar papa draagt dan geen pak, papa is dan een probleem geworden.

"Dalrymple zegt: hou hun uitkering in en ze zullen wel in gang schieten. Maar ik heb een andere visie op de samenleving. Ik vind niet dat we de getraumatiseerden en onschoolbaren een schop onder hun kont moeten verkopen. Dat is toogpraat. Ik denk dat we net een veel socialere maatschappij nodig hebben. Meer preventiestrategieën die we tegelijkertijd beter moeten evalueren. Onderwijs en universiteiten die zo breed mogelijk rekruteren en zoveel mogelijk gediplomeerden afleveren. Meer kansen voor de zwakkeren want niet iedereen is briljant, niet iedereen kan aan de hoge eisen van deze tijd voldoen. Eén ding staat buiten kijf: als de socio-economische situatie verbetert, zullen we minder psychiatrische patiënten hebben."

14 mei

IMF-topman Dominique Strauss-Kahn wordt in New York gearresteerd op beschuldiging van aanranding van een kamermeisje.

"Meer geslaagd in het leven dan DSK kun je moeilijk zijn. Hij is van relatief bescheiden komaf en bereikte de status van superster. Maar DSK blijkt ook pathologische trekjes te hebben. Daar is de buitenwereld dan heel verwonderd over. Alsof zogezegd normale, succesvolle mensen geen duistere kant zouden hebben."

9 juni

Volgens een Leuvense studie worden de Belgen steeds depressiever: een 49-jarige heeft nu twee maal meer kans op een depressie dan 40 jaar geleden.

"Om het met Michel Houellebecq te zeggen: niet het aantal depressies neemt toe, maar l'amertume, la jalousie et la peur. Het is onwaarschijnlijk hoe verbitterd, jaloers en bang wij zijn geworden, ondanks al onze luxe en comfort. Dat, veel meer dan de toename van het aantal depressies, kenmerkt onze tijd. We zijn malcontent en afgunstig omdat de andere meer heeft dan wij, en we zijn doodsbang dat we gaan verliezen wat wij hebben. Met de crisis is die vrees ook reëel geworden. Dat is niet op te lossen met een psychiatrische behandeling, dat kan alleen door een maatschappelijke omwenteling. Het individualiseringsmodel is te ver doorgeschoten. Jezelf maximaal ontplooien is het codewoord. Maar dat veroorzaakt ook veel lijden. De mens is een groepsdier dat anderen nodig heeft om te bestaan: gezinnen, buurten, sociale netwerken zijn cruciaal om ons goed te voelen."

6 september

Volgens het European College of Neuropsychopharmacology lijdt 38 procent van de Europeanen aan een of andere vorm van geestesziekte.

"In de nieuwe DSM 5 (Diagnostic and Statistical Manuel of Mental Disorders, hét handboek voor de psychiatrie, nvdr.) die binnenkort verschijnt, komen er nog eens honderd diagnoses bij. De psychiatrie zal haar tentakels dus nog verder uitstrekken. In het begin van de eeuw mochten vrouwen geen seksuele verlangens hebben want dat was zondig en nymfomaan. In '68 kwam de seksuele bevrijding en de emancipatie. En met de diagnose van inhibited sexual desire in de DSM 5 schieten we door naar de seksuele verplichting. Iedereen wordt patiënt."

7 september

Aan de Vlaamse universiteiten bieden zich slechts 7 kandidaten aan voor de opleiding tot psychiater. Wordt psychiatrie een knelpuntberoep?

"Ik heb de mooiste job die er bestaat, een fraai huis, een behoorlijk inkomen en een goed leven, maar bij nader inzien ben ik toch een sukkelaar: een cardioloog die op hetzelfde niveau werkt als ik, verdient acht keer zoveel. Jonge mensen zijn daar nu gevoeliger voor dan wij indertijd. Zij redeneren: ik investeer 12 jaar - 7 jaar geneeskunde en 5 jaar psychiatrie -, hoeveel gaat dat later opbrengen? Ze hebben geen ongelijk. Gelukkig boomt de richting psychologie. Psychologen die er nog een opleiding psychotherapie bij nemen, zijn prima gewapend om veel problemen op te vangen."

4 oktober

Op Canvas start Te gek, een zesdelige reeks over de geestelijke gezondheid van de Vlaming.

"We zijn nu aan het praten over een vervolg. Het is een goeie manier om de psychiatrie toegankelijker te maken en de Vlaming uit zijn schulp te laten komen. Beide zijn nodig. Wij zijn nog altijd een in onszelf gekeerd volk dat niet makkelijk hulp zoekt. Het is een van de oorzaken van ons hoog suïcidecijfer.

"De kritiek uit de sector was: 'Je toont alleen mooie mensen.' Maar dat was een bewuste keuze. We wilden patiënten laten zien die niet al op voorhand gestigmatiseerd zijn door hun uiterlijk of hun gedrag. Dat vergroot de herkenbaarheid. Ook zogezegd normale mensen horen wel eens stemmen. De grens tussen ziek en gezond is flinterdun. Voor je het weet knakt er iets in je leven en zit je aan de andere kant van de grens. Mijn boek, dat in mei verschijnt, begint met een citaat van Arnon Grunberg: 'Toen ik jong was dacht ik dat er normale mensen bestonden, maar dat ik ze nergens kon vinden. Pas later kwam ik erachter dat normale mensen niet bestaan. Er bestaan alleen patiënten. Sommige patiënten weten zich staande te houden ten koste van andere patiënten, en daarom noemen we hen geslaagd.' Dat is ook mijn overtuiging."

21 oktober

Het hof van assisen in Tongeren veroordeelt Ronald Janssen tot levenslange opsluiting.

"Logisch. Janssen komt uit een problematische omgeving - vader had psychische problemen, grootvader en oom pleegden zelfmoord - en hij is altijd tegen zijn vader ingegaan. Hij wou zeker niet worden zoals hem. Hij wou een gezin, een baan, een normaal leven. Hij heeft gevochten tegen zijn erfelijke aanleg, zijn driften, en zo heeft hij het erger gemaakt. Zelfs na de feiten zeiden sommigen: 'Hij was een fijne collega en een goeie papa.' Dat is dramatisch. Opsluiten en de maatschappij beveiligen is in zo'n geval het enige wat je kunt doen. Voor kernpsychopaten als hij bestaat geen therapie."

21 november

Herman Van Rompuy stuurt The World Book of Happiness als nieuwjaarsgeschenk naar Obama en de andere wereldleiders.

"Dat illustreert de heersende tendens: we moeten gelukkig zijn. Verdriet en pijn zijn taboe. Ik denk dat het obsessief bezig zijn met geluk typisch westers is. Bij ons heerst de meritocratie: wij zijn verantwoordelijk voor ons eigen geluk. Maar onze geluksmaatschappij produceert paradoxaal genoeg veel ellende. Er is nochtans niks mis met af en toe ongelukkig zijn. Er is prachtige kunst uit voortgekomen. Je moet tegenslag een plaats kunnen geven, maar wij zijn dat verleerd. Het heeft ook te maken met het gebrek aan zingeving in onze maatschappij: er is geen god, geen kader, niks. Dus jagen we amechtig het geluk na. Dat maakt ons geluk zo broos."

9 december

Na 541 dagen heeft België een regering. Hoe kijkt u naar onze politiek?

"Dat vroeg men me onlangs ook in het cafetaria van de VRT. Steven Vanackere en Bart De Wever zaten daar toen ook. 'Ik denk er het mijne van', zei ik mysterieus. Maar eigenlijk heb ik er geen uitgesproken gedachten over. Het lijkt me een hondsmoeilijke stiel. Ik denk zeker niet dat alle politici onnozelaars en foefelaars zijn."

13 december

Nordine Amrani richt op de Luikse Place Saint-Lambert een bloedbad aan. Wat dacht u toen u dat hoorde?

"De maatschappij gebruikt de psychiatrie om bloedbaden als die van Amrani, Breivik of De Gelder te verklaren. Men wil horen dat zij gek zijn, dat ze opgesloten moeten worden. Want dit heeft niks met onze succesvolle levens te maken. Later, in de rechtbank, wil men dan weer horen dat ze niet gek zijn, dat ze toerekeningsvatbaar zijn zodat we ze in de gevangenis kunnen gooien. De maatschappij verwacht van de psychiater een diagnose die de gekte weghoudt van onszelf, en van de potentiële gekte en agressie in elk van ons. Wij willen geloven dat het goed gaat met de samenleving, dat we correct en lief met elkaar omgaan. Maar is dat zo? De meeste moorden gebeuren binnen families, tussen geliefden. Elke dag plegen er in Vlaanderen drie mensen zelfmoord. Soms jonge gasten van goede komaf met prima schoolresultaten. Wat zegt dat over onze wereld en onze prestatiemaatschappij? Laten we het debat daarover starten."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234