Dinsdag 24/05/2022

De grauwheid van een kleurrijk fabrieksdorp

Tot twaalf jaar geleden waren gemeenteraadsverkiezingen in het Oost-Vlaamse Zelzate slaapverwekkend. Keer op keer bleef rood er heer en meester. Tot Vientje burgemeester af was en het bestuur in 1988 paars kleurde. Om zes jaar later rake klappen te krijgen van het lichtgroene ZOW, een scheurlijst van de socialisten. Al die kleuren beloven nu de grauwheid en leegloop te bestrijden. Met in het centrum van het gewoel dokter Frans Van Acoleyen, het enige gemeenteraadslid dat de PVDA in dit land rijk is.

Ayfer Erkul / Foto's Filip Claus

Toen de NMBS de spoorwegbedding vernieuwde, kwamen ze als uit het niets gekropen. Ze vermenigvuldigden zich, krioelden over de straat en kropen tussen de beddenlakens. Enge, wriemelende beestjes, die miljoenpoten. De afgelopen zomers kon je niet op het voetpad in de Achiel De Clercqlaan lopen zonder het knarsende geluid van zolen die insecten dooddrukken. "Drie jaar heeft dat geduurd. We werden er gek van. Pas nu heeft de gemeente mannen gestuurd om die berm te snoeien." Adrienne Tack wijst naar de arbeiders die grote struiken op een hoop gooien. De broedplaatsen voor de miljoenpoten worden eindelijk meegenomen. "Omdat het binnenkort verkiezingen zijn."

Dit is Klein-Rusland in West-Zelzate, waar troosteloosheid troef is. Keurige huisjes met voortuintjes, dat wel, maar grijs en grauw. De dunne muren in de sociale woningen respecteren geen privacy. Hier wonen de minder gegoede Zelzatenaars. Werklozen, bejaarden, OCMW'ers, hier en daar een arbeider. De huishuren zijn de laagste in de gemeente. "Inbrekers laten deze wijk links liggen", lacht Marleen Tollenaere. Zelf woont ze voor 6.500 frank per maand, de hoogste huur in de wijk.

Klein-Rusland telt één café, 't Klein-Rusland, en één buurtwinkel, De Buurt. De slager vertrok; de concurrentie met de Aldi en de Colruyt in het centrum van Zelzate werd te groot. Het kleuterschooltje sloot de deuren bij gebrek aan ukken. Zo'n tien keer per dag raast een trein voorbij, maar dat lawaai horen de bewoners al lang niet meer. Alleen de straatnamen imponeren: de Vrijwilligerslaan, de Strijderslaan, de Verminktenlaan. Zelzate weerde zich dapper in de Tweede Wereldoorlog.

Veel Russen zul je hier niet aantreffen, maar de naam heeft dan ook meer met de huizen te maken dan met de bewoners. Klein-Rusland is de oudste sociale woonwijk in de gemeente. In Alles in het klein beschrijft auteur Eriek Verpale, die jarenlang in Zelzate woonde, het ontstaan van de wijk met het verhaal van de Wit-Rus genaamd Alexis Veretennikov. Deze luitenant-generaal van tsaar Nicolaas II moest tijdens de Russische Revolutie samen met zijn vrouw zijn land ontvluchten. De reis ging via de Krim met de boot naar Marseille, om dan via Boulogne en Londen te eindigen in Brussel. Daar kwamen de Veretennikovs in 1920 berooid aan. Ze klopten aan bij Dimitri Peniakoff, de administratieve directeur van La Société Coöpérative Locale des Habitations à Bon Marché de Selsaete en ook een gevluchte Wit-Rus. Peniakoff stond bekend als kapitaalkrachtige filantroop. In de streek rond Zelzate werden fabrieken gebouwd en de arbeiders hadden goedkope woningen nodig. Peniakoff stelde zijn landgenoot, die een ingenieursopleiding had gevolgd aan de militaire academie, aan als opzichter van de Société. Plannen werden ontworpen en bouwgronden klaargestoomd. Maar Veretennikov moest met lede ogen aanzien dat er op alles bezuinigd werd. Lekkende daken, slecht materiaal. En geen grote Russische fornuiskachel, zoals hij in ieder huis wilde zetten. De luitenant-generaal stierf in 1927 als een verbitterd man. Dat was ook het lot dat zijn vrouw Vera von Ratch, een Servische prinses, wachtte. Haar in Rusland zo geroemde schoonheid verdween snel en de prinses kwijnde weg in Zelzate. In 1932 werd ze dood in bed aangetroffen.

Nu viert, oh ironie, net de communistische Partij van de Arbeid hoogtij in de wijk. Keek de gemeente jarenlang niet om naar de plaag van de miljoenpoten in Klein-Rusland, dan deed de PVDA dat wel. De partij organiseerde vergaderingen, diende klacht in tegen de NMBS en riep de burgemeester op het matje. Zeg 'Frans Van Acoleyen' en de wijkbewoner antwoordt met 'miljoenpoten'. Van Acoleyen, dokter van Geneeskunde van het Volk, voerde bijna een persoonlijke kruistocht tegen de beestjes. Dat verklaart het huidige succes misschien wel, maar het is niet dankzij de insecten dat dokter Van Acoleyen achttien jaar geleden een zetel kreeg in de gemeenteraad, waardoor Zelzate de enige Vlaamse gemeente werd met een verkozen PVDA'er. "Misschien omdat we meer doen dan enkel arts zijn", verklaart Van Acoleyen zijn succes. "Wij luisteren naar de mensen. Niet alleen naar hun medische problemen, maar we maken ook tijd vrij voor hun maatschappelijke zorgen. De mensen beschouwen ons als een van hen, omdat ik maar een gewoon bediendenloon heb en niet in een dure auto rondrijd."

Betere werkomstandigheden, proclameerde de PVDA in Zelzate, en bond zo de arbeiders van de staalfabriek Sidmar aan zich. Een gezond Zelzate met betere leefomstandigheden, overtuigde de partij de inwoners wanneer weer een stankgolf van het kanaalslib hen de adem benam. Toen ze zich kandidaat stelde in 1982, won de partij in een klap bijna 8 procent. Een tweede zitje werd nooit gehaald. Maar voor 8 oktober worden de vingers gekruist. De miljoenpoten hebben dan hopelijk toch hun nut gehad.

De groepspraktijk van Geneeskunde voor het Volk ligt op het Groenplein. De naam misleidt, er is enkel beton. De weinige bomen die er jaren geleden stonden, werden omgehakt wegens ziek. Lijsttrekker Frans Van Acoleyen glimlacht door zijn baard op de verkiezingsaffiches. Drieduizendtweehonderd patiënten, een kwart van de bevolking van Zelzate, staat op de lijst van de groepspraktijk. Wat van een namiddag huisbezoeken al bijna een campagneronde maakt. "In 1985 moesten we een patiëntenstop invoeren bij Geneeskunde voor het Volk. Met drie artsen konden we het aantal zieken niet meer aan. Nu zijn er vijf dokters, maar een van de dokters is deeltijds en de andere is nog in opleiding."

In het partijlokaal worden de realisaties van de PVDA opgesomd. Nachtverpleging in bejaardentehuizen, dankzij dokter Roland Van Acker, die in de OCMW-raad zit. Bij gezinnen in moeilijkheden mag de elektriciteit al jarenlang niet worden afgesloten. Ook een realisatie van Van Acker.

Dat de dokters af en toe een blaam krijgen van de Orde van Geneesheren omdat ze geen lidgeld betalen, weegt daar niet tegen op. Een keer dreigde zelfs de inboedel van Van Acoleyen in beslag genomen te worden. Tientallen Zelzatenaren vatten post voor de woning van hun dokter om de deurwaarder de toegang te beletten. Dit jaar is er een zoveelste schorsing uitgesproken tegen Van Acoleyen en Van Acker. Ze gingen in beroep. "Het is een eeuwige strijd", zegt Van Acoleyen. Wij passen niet in die elitaire vorm van gezondheidszorg omdat we gratis geneeskunde willen beoefenen. Maar wij zullen de strijd winnen, want de christelijke en de socialistische mutualiteit hebben bevestigd dat ze ook bij schorsing onze patiënten verder zullen uitbetalen."

Zelzate opnieuw aantrekkelijk maken voor de bewoners is hier de inzet van de verkiezingen. De grauwheid opfleuren, in de hoop dat de gemeente niet nog meer leegloopt. De afgelopen twintig jaar trokken bijna duizend Zelzatenaren weg. Wie het geld had, bouwde een huis in buurgemeente Assenede. Jongeren die in Gent gingen studeren, bleven in de stad hangen. Niemand zal vrijwillig in Zelzate komen wonen. Werk is er wel in de buurt, maar daarmee houdt het op. "Er is hier niets voor de jeugd", zegt een campagnevoerster van de PVDA. "Een fuifzaal vind je hier niet. Als je uitgaat in Gent, is de laatste bus terug in het weekend al om kwart voor twaalf. Overdag rijdt wel twee keer een snelbus, maar als je die mist, moet je een gewone bus nemen. Die doet, met alle buurgemeenten die worden aangedaan, een uur over nog geen dertig kilometer."

De milieuproblemen van de afgelopen jaren hingen ook al geen rooskleurig beeld op van Zelzate. In de Havenlaan mogen de bewoners nog steeds geen groenten uit eigen tuin eten. Politiereglement, en elke overtreding kan bestraft worden. "Ik ga mijn prei toch niet zomaar laten rotten." De bejaarde man haalt zijn schouders op. Hij laat zijn kleine moestuin zien. "Ik eet er al zo lang van en ben nog nooit ziek geweest. Net zomin als mijn kinderen." De Havenlaan grenst aan het chemisch bedrijf VFT, dat koolteer produceert. Het teerkot, zeggen ze hier. Drie jaar geleden ontstond lichte paniek nadat ontdekt werd dat de grond in de gemeente vervuild was met kankerverwekkende polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's). Burgemeester Schenkels verbood de consumptie van zelfgekweekte groenten en maakte van vijvers en parken verboden terrein. Onderzoek van het Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek (Vito) wees uit dat de volksgezondheid geen gevaar liep. Maar in een diameter van zevenhonderd meter rond VFT blijft het verbod gehandhaafd.

Nog meer gif. Staalproducent Sidmar kreeg in 1998 het Gentse gerecht over de vloer nadat bleek dat het bedrijf te veel dioxines uitstootte. In Zelzate zou de neerslag van het kankerverwekkende goedje tweemaal de maximumlimiet van de Wereldgezondheidsorganisatie bedragen. Sidmar nam daarop maatregelen om de uitstoot te beperken. Begin dit jaar bleek uit metingen van de Vlaamse milieumaatschappij dat de dioxineneerslag in de streek hoog bleef. Maar toen werd met een beschuldigende in de richting van de Gentse verbrandingsoven Ivago gewezen.

Fabrieksdorp, noemt Eriek Verpale Zelzate. Omgeven door de hoogovens van Sidmar, de stalen constructie van het chemisch bedrijf VFT, de goederenwagons op de spoorweg. Middendoor gesneden door het kanaal Gent-Terneuzen. Sociale woningen domineren het zicht, een derde van de huizen in Zelzate behoort tot de categorie. Werken, pint pakken, eten, slapen. Alles lijkt voort te kabbelen in de kanaalgemeente, maar de rust is bedrieglijk. Er staat veel op het spel op 8 oktober. Wat zal de kleur van Zelzate worden? Nog steeds SP-rood met dat beetje blauw? Blauwer? Nog roder, door de PVDA? Of zal het lichtgroene van de nieuwste partij ZOW zich uitbreiden? Tot twaalf jaar geleden maakte de SP zich geen zorgen. De partij had het rijk voor zich alleen, na een blitzcarrière ten koste van de liberalen.

Toen in 1919 de basis van het Zelzaatse socialisme werd gelegd in de vorm van een vakvereniging, werd het 'rode gespuis' nog bekogeld met stenen van katholieke Zelzatenaren. Twee jaar later zetelden de eerste twee socialisten al in de gemeenteraad. Vijf jaar later volgde een derde. In 1932 haalden roden de meerderheid en werd Jozef Chalmet burgemeester, in een coalitie met de liberalen. In 1952 kon hij met een volstrekte meerderheid regeren over Zelzate. Toen Chalmet tien jaar later stierf, nam eerste schepen Livien Danschutter de rode fakkel over. Vientje, zo wordt hij al snel liefkozend genoemd. Danschutter zal 26 jaar lang heersen over de kanaalgemeente. Het wordt een parcours met hindernissen. Het is Vientje die aan honderden gezinnen moet meedelen dat ze worden onteigend omdat de bedding van het kanaal Gent-Terneuzen wordt verlegd. Wanneer staalproducent Sidmar begin jaren zestig opstart, verwelkomt Danschutter duizenden vreemdelingen. Gespecialiseerde staalarbeiders uit Wallonië, Vlamingen van het platteland, Franse ingenieurs en Italiaanse arbeiders. Er komen nog meer sociale woningen bij. De burgervader roept Zelzate uit tot 'modelgemeente inzake sociale woningbouw'. Vientje is geliefd. In 1982 stemt de helft van de Zelzatenaars op de SP, die daarmee 14 van de 23 zetels binnenhaalt. Maar dan begint het mis te lopen. In 1985 barst het OCMW-schandaal los. De OCMW-secretaris, zijn vrouw en volksvertegenwoordiger Pierre De Weirdt komen in opspraak. Het echtpaar wordt geknoei met afwezigheidslijsten verweten, zodat mevrouw Chalmet naar de kapper of de markt kon terwijl ze op de OCMW had moeten zitten. De Chalmets zouden materiaal van het OCMW, zoals wisselstukken voor auto's, gebruikt hebben voor privé-doeleinden. En de villa van het gezin zou deels door personeel van het OCMW gebouwd zijn. Parlementslid Pierre De Weirdt wordt beschuldigd van verduistering van OCMW-gelden. Het onderzoek sleept jaren aan, omdat het parlement de onschendbaarheid van De Weirdt weigert op te heffen. Eenmaal dat gebeurt, krijgt het drietal in 1989 voorwaardelijke straf.

Ondertussen heeft Livien Danschutter al voor de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 ontslag genomen. De SP levert dat jaar twee zetels in, ten voordele van de PVV. De nieuwe burgemeester, John Schenkels, regeert voortaan in een paarse coalitie. De SP moet vernieuwd worden, klinkt het een jaar later. De oude SP, die alles beredderde en de wijsheid in pacht scheen te hebben, is volgens de jongere garde te paternalistisch. Oprechtheid en een glazenhuispolitiek worden voortaan de nieuwe begrippen. Maar de jonge burgemeester Schenkels, amper 35 jaar, heeft Eric De Wispelaere onderschat.

Op de achterkant van de verkiezingspanelen van Eric De Wispelaere is een groot wit kruis over zijn foto geschilderd. Het zijn de borden van de vorige keer, gerecycleerd. Zelzate Oost en West (ZOW) staat in grote letters op de affiche. 'Met de Z.O.W wordt Zelzate weer O.K.' Op de foto een wat oudere man. Eric De Wispelaere is de ordeverstoorder in de loopbaan van Schenkels. De oude Livien Danschutter is geliquideerd, zegt hij. Geen sprake van dat hij vrijwillig opstapte. "In 1987 barstte een ware machtsstrijd los in de partij. Burgemeester Danschutter is opzijgezet, en omdat ik een van zijn mannen was, werd ik voortaan ook geboycot."

In 1994 komt het tot een volledige breuk tussen beide clans. De Wispelaere treedt met twee andere SP-schepenen uit de partij en richt ZOW op. Vientje Danschutter steunt hen openlijk. Woelige gemeenteraadszittingen volgen. Een keer moeten de ZOW-schepenen zelfs met dwang aan een schepencollege deelnemen. Wanneer het drietal in november niet opdaagt, stuurt burgemeester Schenkels de politie naar de spijbelaars. Stilzwijgend zit De Wispelaere die vergadering uit.

Waar dat jaar in andere gemeenten de traditionele partijen klappen krijgen van het Vlaams Blok, zorgt in Zelzate ZOW voor een aardverschuiving. Meteen 20 procent van de kiezers en vijf zetels in de gemeenteraad. Eentje afgesnoept van de liberalen, twee van de christen-democraten en twee van de socialisten. De SP blijft met negen zetels de grootste partij, maar de tijd van het rode bastion is voorgoed voorbij.

Het bureau van De Wispelaere is volgestouwd met dossiers. Belastingen, pensioenen, het Feestcomiteit. "Dienstverlening", knikt de lijsttrekker, "ik doe dat al veertig jaar." Eerst jarenlang in het kantoortje van de ABVV, waar hij de administratie verzorgde. Tegenwoordig vult hij, de oude politieke cultuur indachtig, ieder jaar duizend Zelzaatse belastingaangiften in en zorgt hij ervoor dat pensioendossiers soepel verlopen. Het gaat niet goed met Zelzate, zucht hij. Hij haalt enkele foto's uit een map. Hier een straat met putten in het voetpad, daar een lekkend plafond in een gemeenteschool. "Dat is het beleid dat tegenwoordig wordt gevoerd", zegt hij. "Zelzate verloedert en het bestuur doet er niets aan. Onze gemeente groeide de afgelopen jaren het minst wat het gemiddeld inkomen per inwoner betreft. De thuisverpleging, die ooit een paradepaardje was van de OCMW, werd stilaan afgebouwd. Bejaarde mensen kunnen moeilijker aan een poetshulp geraken. De gemeente is ook niet meer financieel gezond. We zitten op de bodem. Maar toch werd in mei vorig jaar een subtropisch zwembad gebouwd. Een jaar later was er meer dan twintig miljoen frank verlies. Wat wil je, de inkom bedraagt honderdvijftig frank voor een beurt. De mensen gaan gewoon in een buurgemeente zwemmen."

ZOW heeft dan wel de steun van de populaire Vientje Danschutter, maar een gebrek aan visie, zeggen critici. In de lichtgroene folder van De Wispelaere, met teddybeer als logo, staan twee cartoons met een zwetende burgemeester Schenkels. Er is kritiek op de daling van het aantal Zelzatenaars, de afschaffing van een aantal gemeentelijke diensten, maar vooral op de verloedering van de gemeente en op de SP-VLD-coalitie. Als de kiezer ZOW stemt, komen er nieuwe wegen en mooiere woningen. Een protestpartij die teert op het ongenoegen, zo lijkt het wel. Maar De Wispelaere blijft populair, vooral bij de oudere Zelzatenaars.

De grote Zelzatebrug over het kanaal Gent-Terneuzen, dat de gemeente in twee snijdt, kan het mentaliteitsverschil niet overbruggen. Wij zijn als een grote familie, zeggen de inwoners van de westelijke wijken Klein-Rusland en De Katte. Eenmaal de brug over, is het ieder voor zich. Klein-Sicilië, noemde Eriek Verpale de wijk De Katte, omdat het eilandgevoel zo groot is. Andere zeden en andere gewoontes. De Katte is een kleurrijke wijk waar vroeger "de stiletto's wel eens door de lucht vlogen omdat een kermis zonder vechtpartij een saaie boel is". Carnaval wordt hier ieder jaar uitbundig gevierd. Het Feestcomiteit van De Wispelaere zit nooit stil. Dat Eddy Wally zich onlangs officieel in deze wijk heeft gedomicilieerd, kan de sfeer enkel maar verbeteren.

"Die van de overkant", snuiven ze aan de oostkant van de vaart, een beetje neerbuigend. "Tja, hoe moet ik het zeggen?", lacht de Sidmar-arbeider aan het standbeeld van Jozef Chalmet op de Grote Markt, een beetje spottend. "Het is daar nogal goedkoop, en dan bedoel ik niet alleen de huizen. Sociale gevallen, hé. Werkloos en zo." Maar eens de Grote Markt af, overheerst ook aan deze kant het grijs in het verlaten straatbeeld. Enkele cafés, een groot parkeerterrein, een plompe kerk, rijhuizen. Putten in voetpaden en gaten in onafgewerkte straten.

Aan deze kant hangen vooral affiches van burgemeester John Schenkels. De oude vrouw op de Grote Markt haalt haar schouders op. Verkiezingen en politiek behoren niet tot haar interesses. Thuis wachten man en kinderen op het avondeten. Op wie ze zal stemmen, weet ze nog niet. Net zoals Sidmar-arbeider aan het standbeeld van Chalmet. "De socialisten, denk ik", bromt hij. "Hoewel, die hebben er ook een soep van gemaakt de laatste jaren. We hebben iets nieuws nodig, iets anders. Bij de CVP is het al jaren oorlog en op de liberalen en ZOW stem ik niet. Wat blijft over? Niets."

Een kwart van de bevolking bezoekt de groepspraktijk van Geneeskunde voor het Volk. Huisbezoeken worden zo bijna een campagnerondeDat Eddy Wally zich onlangs officieel in de wijk De Katte heeft gedomicilieerd, kan de sfeer enkel maar verbeteren

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234