Woensdag 19/01/2022

DE GEZONKEN SCHATTEN VAN EGYPTE

Tentoonstelling in Berlijn toont verbluffende vondsten van zeearcheoloog Franck Goddio

De mythische steden Alexandrië, Heraklion en Canopus hebben hun geheimen prijsgegeven. De Fransman Franck Goddio en zijn team haalden gedurende twaalf jaar duizenden archeologische schatten boven, van juwelen tot prachtige farao- en godenbeelden. Duizenden jaren lagen ze verzonken in de bodem van de zee. Ruim 500 van die gezonken schatten van Egypte zijn nu te zien op een indrukwekkende tentoonstelling in Berlijn. Het verhaal van een gedreven onderzoeker en zijn onderzeese zoektocht.

door rudy collier / foto's Christoph gerigk & jerôme delafosse © frank goddio / hilti foundation

In totaal worden in het Berlijnse Martin Gropius-Baumuseum nu ruim 500 artefacten getoond. Unieke getuigenissen van de Egyptische geschiedenis waarvan het merendeel nog nooit aan het publiek werd getoond. Onder de objecten drie kolossale beelden van een farao, een koningin en van Hapy, de god van de vruchtbaarheid en het overvloeien van de Nijl. Andere pronkstukken zijn een groot hoofd dat lijkt op Caesarion, de zoon van Cleopatra en Caesar. Verder nog kunstig bewerkte beelden van goden en koninklijke personaliteiten, verschillende kleinere beelden in brons, rituele instrumenten, een rood granieten naos (monolieten schrijn) met het beeld van de belangrijkste god van de tempel, Herakles. De spectaculairste vondst, in Canopus, bestond uit een zwart, granieten tablet met hiërogliefen dat de Naos of the Decades werd genoemd. De top ervan was al eerder gevonden in 1776 en bevindt zich in het Louvre. Samen met de nieuwe vondsten van Franck Goddio en nog een ontbrekend stuk uit het Grieks-Romeins museum in Alexandrië kan de naos in Berlijn quasi volledig worden getoond. De naos is uniek: het is immers de eerste astrologische kalender van de wereld, beschreven in oude klassieke teksten en in zeldzame inscripties. Ontdekker en zeearcheoloog Goddio: "Tot dan hadden enkel de handen van farao's dit aangeraakt."

Goddio is een van de prominentste onderwaterarcheologen ter wereld. Twintig jaar lang exploreert Franck Goddio de zeeën. Daarvoor was hij 15 jaar lang actief in de financiële sector. In 1973 werkt hij aan ontwikkelingsprojecten voor de Verenigde Naties, nadien gaat hij werken voor Saoedi-Arabië. Tien jaar later, in 1983, verandert hij van job. Hij kreeg de passie voor de zee mee van zijn grootvader Eric De Bisschop, een beroemde avonturier en ontdekkingsreiziger. In 1985 sticht hij l'Institut Européen d'Archéologie Sous-Marine (IEASM). Opmerkelijk in de statuten is dat het vindersloon niet mag worden verkocht, maar moet worden tentoongesteld of aan musea geschonken.

Goddio krijgt geregeld af te rekenen met kritiek van collega's. Hij studeerde nooit archeologie en zou vooral oog hebben voor het spectaculaire van de job. Een amateur die zich met zulke projecten niet zou mogen bezighouden. Zijn repliek: "In mijn team zitten topegyptologen en specialisten allerhande. Zo'n project is teamarbeid, het is niet mijn taak alle gevonden voorwerpen zelf te onderzoeken of een meester in alles te zijn. Ik heb twintig jaar lang samengewerkt met de beste professoren ter wereld, onder wie een aantal van de meest gerenommeerde egyptologen en archeologen. Ik heb in die tijd meer geleerd dan ik aan een universiteit kon leren." Of hij niet de onderwater-Indiana Jones is? Goddio, in Der Spiegel: "Helemaal niet. Mijn taak is het avontuur en het onverwachte te vermijden. Het vinden onder water heeft zelden met toeval te maken, maar is eerder het resultaat van een lange zoektocht in maritieme archieven. In deze branche denkt men na vooraleer men handelt. Ik ben eerder een anti-Indiana Jones."

De eerste ontdekking van Goddio is L' Orient, het admiraalsschip van de vloot van Bonaparte die in 1798 door admiraal Nelson tot zinken werd gebracht tijdens de slag van Aboukir. Een andere ontdekking was de Royal Captain, het schip van de Britse Oost-Indische Compagnie dat in 1773 zonk in de Chinese Zee. Daarna volgde het Spaanse galjoen San Diego, naar de dieperik in 1600. Op 53 meter diepte vond Goddio in dit schip een ware schat aan kanonnen, zeldzame wapens, Chinees porselein, dagelijkse gebruiksvoorwerpen en zelfs het astrolab dat mee aan boord was. Die schatten werden trouwens in 1994 in Les Grandes Halles van Villette aan het publiek getoond. Maar zijn grootste wapenfeiten realiseerde hij voor de kust van Egypte. Hij werd beroemd toen hij in 1996 verklaarde het eiland van Antirhodos te hebben ontdekt, met daarop de fundamenten van het paleis van Cleopatra (51-30 v.C.). Die ontdekking werd op scepsis onthaald, vooral door een andere Fransman, een van de grootste levende wetenschappers gespecialiseerd in Alexandrië, Jean-Yves Empereur. "Niks bewijst dat het de vestingen van het paleis van Cleopatra waren. Als men een kleedje had gevonden, had men ook gezegd dat het dit van Cleopatra was", zo luidde de smalende repliek. Maar Goddio zocht verder. In de omgeving vond het team kaaien, dijken en zelfs een schiereiland waarop zich het Timonium bevond, het paleis van Marcus Antonius, gehuwd met Cleopatra. Voor het vinden van Alexandrië baseerde hij zich op de geschriften uit 25 voor Christus van de Griekse geograaf Strabon, die aangaf hoe Alexandrië lag uitgespreid rond de antieke haven.

Met geavanceerde onderwaterapparatuur waarbij zowel magnetische als geluidsgolven werden gebruikt ging hij tot op 100 meter diepte verder met het verkennen van de baai van Aboukir. Zo ontdekte hij de zustersteden Menoutis en Canopus, ongeveer twee kilometer van de kust. Er werden schitterende beelden en tempels bovengehaald, gewijd aan de goden Isis, Serapis en Anubis. Daarmee wilden ze naar de wereldpers gaan, maar ondertussen ging het duiken verder. Een week voor hun persconferentie stootte het team op Heraklion. "Heraklion was volledig vergeten", verklaarde Goddio na de ontdekking. "Niemand dacht dat het zo'n zes kilometer van de huidige kust van Egypte zou gesitueerd zijn, in de baai van Aboukir, op een diepte van tien meter." Heraklion was een droom, daar kon niemand naast kijken: "We vonden een volledige stad, bevroren in de tijd. De mensen van toen zijn enkel vervangen door zeedieren." n

DE MYTHISCHE STEDEN

Drie steden in elkaars omgeving ondergingen alle drie hetzelfde tragische lot. Getroffen door grote natuurrampen verdwenen grote gedeelten van de steden gewoon onder water. In het geval van Heraklion verdween zelfs de hele stad. Na meer dan 1.000 jaar slapen onder water brengt de tentoonstelling in Berlijn de legendarische steden Alexandrië, Canopus en Heraklion opnieuw tot leven.

HERAKLION

Heraklion werd gesticht in 7de of 6de eeuw voor Christus, op een moment dat het rijk van de farao's al op zijn laatste benen liep. Heraklion was een van de grootste handelscentra van de Middellandse Zee voor Alexandrië werd gesticht. De stad was zeer rijk en bezat ook een belangrijke Griekse kolonie, al enkele eeuwen voor Alexander naar Egypte afzakte. De ligging aan de monding van de Nijl zorgde ervoor dat de stad een ideale post vormde om de scheepshandel te controleren. De nu ontdekte stadsmuren beslaan een lengte van 90 meter en men vindt er zeer goed bewaarde ruïnes van tempels, huizen, straten en van de havenstructuur. Ontelbare voorwerpen kwamen naar boven. Sfinxen, reuzenbeelden waaronder een basalten beeld van de godin Isis en ook muntstukken en juwelen. Tot dan was er nooit archeologisch bewijs gevonden voor het bestaan van Heraklion, hoewel historici van het bestaan afwisten. In de 6de of 7de eeuw na Christus verdween het in de golven, waarschijnlijk als gevolg van aardbevingen. Heraklion is een mythische naam. Herodotus, de Griekse historicus, roemde de tempel van Hercules en volgens de mythologie verbleef Menelaos, de koning van Sparta, er nadat hij zijn vrouw Helena was gaan terughalen in Troje. Strabo loofde de luxueuze levensstijl van de stad, Seneca daarentegen hekelde de lakse moraal. Tot Alexandrië werd gebouwd in 331 voor Christus was Heraklion Egyptes oog op de wereld.

CANOPUS

Canopus was beroemd vanwege zijn heiligdommen, vooral die van de god Osiris. Volgens de Egyptische mythologie vond Isis in Canopus het veertiende deel van haar echtgenoot Osiris terug , nadat die veertien delen was gehakt die werden verspreid over heel Egypte. Het beeld van deze god, van wie werd verondersteld dat hij de getijden beheerste, had altijd de vorm van een vaas met daarop een gekroond hoofd. Behalve als religieus centrum was Canopus ook bekend als ontspanningsoord ten tijde van de Romeinen. Dicht bij Canopus bouwden de christenen later een machtig klooster, de Methanoia (het berouw). De onderzeese opgravingen tonen de christelijke macht: gouden en stenen juwelen, kruisen, huwelijksringen en officiële zegels van het klooster. De laatste getuigenis van het bestaan van Canopus dateert uit de 8ste eeuw: islamitische gouden penningen zijn de laatste materiële bewijzen van deze fameuze plaats vooraleer ze verdween onder de golven. Er werden ook heel wat zaken bovengehaald uit een immense tempel die later als de tempel van Herakles kon worden geïdentificeerd. Samen met de duizenden objecten uit de stad geven die een goed beeld van hoe de stad eruitzag en waar ze precies lag.

ALEXANDRIË

Alexandrië was de grootste en mooiste stad van de oudheid. Gedurende vele jaren werd Rome op het vlak van architectuur en cultuur overschaduwd door deze Egyptische stad. Paleizen en tempels domineerden de skyline van een stad waarvan de bevolking al snel na haar stichting de 100.000 overschreed. Behalve voor de 130 meter hoge vuurtoren, een van de zeven wereldwonderen van de oudheid, was Alexandrië ook beroemd door de bibliotheek die ongeveer een half miljoen papyrusrollen herbergde. Gedeelten van de koninklijke kwartieren met hun tempels waren gevestigd in de oostelijke haven, waar Julius Caesar, Marcus Antonius en Cleopatra verbleven. Door de twaalf jaar durende opgravingen van Franck Goddio is het mogelijk een correcte kaart te tekenen van de grote haven. Uit het gezonken koninklijk kwartier werd belangrijk archeologische materiaal opgegraven . Schitterende beelden, zoals dat van een priester van Isis die een canopische vaas vasthoudt, een sfinx die waarschijnlijk Ptolemaeus XII voorstelt, vader van Cleopatra, architecturale elementen met inscripties, keramieken, juwelen en penningen, allemaal getuigen ze van de grote luxe van deze site. Gedurende de oudheid waren de drie steden - Alexandrië, Heraklion en Canopus - het knooppunt van verschillende beschavingen. Daar getuigt onder meer een 60 cm hoog beeld van de god Sarapis over dat in Canopus werd gevonden. Het is een voorbeeld van de vermenging van de Griekse en Egyptische goden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234