Woensdag 25/11/2020

De gewetensvraag van Wilhelm Furtwängler vertaald

Terwijl het debat in de media over kunst en politiek - potentiële minnaars of geboren aartsvijanden? - volop aan de gang is, pakt het Gentse theater Arca uit met een stuk van de Britse toneelschrijver Ronald Harwoord (1934), Partij kiezen getiteld. Daarin wordt, tegen de achtergrond van de Tweede Wereldoorlog, andermaal geïllustreerd dat de werkelijkheid nooit zwart of wit is, maar grijs in talloze 'voor elk wat wils'-gradaties.

Op zich is dat een verre van nieuwe, laat staan verrassende conclusie, maar Harwoord baseert zich op het leven van één man, de voormalige leider en dirigent van het beroemde Berlijns Filharmonisch Orkest: Wilhelm Furtwängler (1886-1954). Tot vandaag is men er niet helemaal uit of deze internationaal gereputeerde kunstenaar een - weliswaar gematigd - volgeling van het nazisme was, dan wel een slachtoffer van zijn artistieke reputatie, iemand die achter de coulissen van zijn roem probeerde om andere nazislachtoffers, veelal joden, uit de gruwel van de gaskamers te houden.

Furtwängler werd na de oorlog tweemaal voor een tribunaal gedaagd, maar in beide gevallen werd hij vrijgesproken en gerehabiliteerd, onder meer dankzij de steun van de nochtans wél voor de nazi's uitgeweken kunstenaar Max Reinhardt. Maar het vraagteken achter zijn morele schuld bleef hangen, want hoe kon zo'n vooraanstaand dirigent het Duitsland van Hitler blijven voorzien van schitterende muziekinterpretaties, terwijl op hetzelfde moment honderden mensen de marteldood vonden? Furtwängler werd er nota bene van beschuldigd op Hitlers verjaardag een concert voor de Führer te hebben gedirigeerd, en bovendien deden geruchten de ronde dat hij via zijn politieke connecties enkele lastige muziekrecensenten naar het Oostfront had laten sturen.

In een Café des Arts-interview vorig jaar (24/01) met de jonge Duitse dirigent Christian Thieleman, kwam "de Furtwängler-vraag" ook ter sprake, en bleek nog maar eens dat de rol van de kunstenaar in een dictatuur niet zonneklaar is, met Thieleman als het boegbeeld van een nieuwe Duitse generatie musici die de conservatieve waarden genegen is. Ook hij zat met de vraag over hoe te reageren: door proberen te helpen of door weg te gaan? "Het is een verschrikkelijke situatie, en ik ben blij dat ik ze niet heb meegemaakt (...) Wij zeggen gauw: je moet onmiddellijk weggaan, elke andere beslissing is een schandaal. Maar als we zelf in de situatie zitten, dan zullen we nog eens zien," aldus Thieleman.

In de Arca-productie van Partij kiezen vertolkt regisseur en vertaler Jules Croiset de rol van Majoor Arnold, een Amerikaanse officier die Furtwängler na de Tweede Wereldoorlog het vuur aan de schenen moet leggen. De dirigent zelf wordt gespeeld door Piet Balfoort, en daarmee zijn de belangrijkste personages verdeeld. Harwood situeert het stuk in een kantoortje van de geallieerden en daarbij komen ook enkele randfiguren kijken, waaronder een secretaresse (Lieve Cornelis), een op verzoening gerichte luitenant (Niels Croiset) en twee getuigen die de fanatieke majoor al dan niet bezwarend materiaal over de orkestleider kunnen opleveren.

De Amerikaan is namelijk vastbesloten Furtwängler een schuldbekentenis als "(ex-)nazi" af te dwingen, en gaat daarvoor de grote middelen niet uit de weg. Zo wordt er muziek van Beethoven en Brückner op de grammofoon gelegd, op het moment dat dat het Duitse gekwelde geweten zou kunnen overhalen om een mea maxima culpa op de borst te slaan.

Zover komt het echter niet, want met zijn even geëngageerde als intelligente tekst leidt Harwood de toeschouwer zonder veel omwegen naar de kern van de zaak. Die laat zich wellicht als volgt samenvatten: wanneer een kunstenaar zich beroept op zijn recht om zich a-politiek op te stellen, zoals Furtwängler publiekelijk deed, moet de ratio op een bepaald moment afhaken, zij het niet zonder eerst veel hoofdbrekens over wanneer dat moment gekomen én te verantwoorden is.

Dan zie je in gedachten en op het toneel hoe een briljant bevonden musicus wordt geconfronteerd met de onmacht en het gebrek aan verbeelding die een rechtlijnige militair aan de dag legt, en besef je hoe essentieel de scheiding tussen bevlogen kunstenaarschap en zakelijke redenering blijft, moet zijn.

Intussen is het de verdienste van Croiset en zijn acteursploeg om dit soort gedachten brandstof te verlenen, met een behoorlijk gezapige maar goed gecaste, bijna lekker ouderwetse toneelvoorstelling. Als een houtblok in de oude kachel.

Steven Heene

Voorstellingen tot en met 25 april in Arca, Sint-Widostraat, Gent. Inlichtingen en reserveren op tel. 09/225.18.60.

(Foto Luk Monsaert)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234