Donderdag 04/03/2021

De gevoelige plaat als relschopper

Beruchte omstreden beelden zoals de foto van de maanlanding of de Vallende soldaat van Robert Capa mochten uiteraard niet ontbreken in de door twee Zwitsers opgezette expo.

Vorige week onthulde de Franse krant Le Parisien dat de langverwachte memoires van ex-president Jacques Chirac waren uitgesteld. Officieel heette het dat Chirac de tekst nog eens wilde nalezen, maar de krant wist wel beter. Het probleem was de coverfoto, waarop Chirac stond afgebeeld met zijn onafscheidelijke sigaret. Dit is in Frankrijk verboden volgens een wet die alle promotie van tabakswaren verbiedt.Chirac zou lang niet de eerste Franse beroemdheid zijn wiens rokertje discreet wordt weggefotoshopt. Onder meer Jacques Tati, Coco Chanel en Alain Delon gingen hem voor. Zelfs de beroemdste Franse kettingroker van de twintigste eeuw, Jean-Paul Sartre, werd in 2005 zonder zijn typerende peuk afgebeeld op de catalogus van een tentoonstelling die aan hem was gewijd. De foto van Sartre zonder sigaret is vanaf vandaag te bekijken in de Brusselse Botanique in het kader van de tentoonstelling Controverses. Hier is een honderdtal (prints van) beroemde foto’s te zien die om de een of andere reden tot opschudding hebben geleid. De expo trok eerder veel volk in Lausanne en Parijs. Curatoren van de tentoonstelling zijn Daniel Girardin, curator van het Musée de L’Elysée in Lausanne, en Christian Pirker, een advocaat uit dezelfde Zwitserse stad. Het tweetal is ruim tien jaar bezig geweest met het project. Het duo raakte geïnspireerd door het opvallend grote aantal rechtszaken over fotografie de laatste twintig jaar, zo legde Pirker gisteren uit bij de opening. Toch is een van de eyeopeners van de chronologisch ingedeelde tentoonstelling, dat er altijd gedoe is geweest rond foto’s. Zo vocht fotograaf Napoleon Sarony al in 1884 een rechtszaak uit voor het Amerikaanse Hooggerechtshof over een door hem geclaimd portret van Oscar Wilde. Schrijver Lewis Caroll werd zijn hele leven achtervolgd door zijn foto van een meisje dat niet zo onschuldig in de camera kijkt.Ook wie dacht dat beeldmanipulatie iets van het digitale tijdperk was, moet zijn mening herzien. Natuurlijk is het onderwerp zeer actueel (het Franse parlement eiste deze week nog dat er een waarschuwing geplaatst wordt op gefotoshopte beelden), maar ook Stalin had al maar weinig moreel bezwaar om geëxecuteerde medewerkers weg te retoucheren. Het Russische persbureau Tass kon er eveneens wat van, ondervond oorlogsfotograaf Jevgeni Tsjaldej. Hij maakte op 2 mei 1945 op het dak van de Reichstag een van de bekendste foto’s van de 20e eeuw: de Sovjetvlag die wappert boven de verslagen stad. Tsjaldej stuurde de foto naar het persagentschap Tass, waar de redacteur merkte dat de officier die de vlag plaatste aan elke pols een horloge droeg. Omdat er al veel geruchten de ronde deden over gewelddadigheden en plunderingen door Sovjetsoldaten, retoucheerde het agentschap de foto door het uurwerk aan de rechterarm uit te wissen. Pas na de val van de Berlijnse Muur slaagde Tsjaldej er eindelijk in het originele beeld te publiceren.

Auteursrecht

De tentoonstelling kent een aantal terugkerende thema’s, zoals discussies rond het auteursrecht. Soms zijn het daarbij fotografen die klaagden, zoals de maker van een iconische foto van Che Guevara die nooit een cent kreeg voor zijn werk. Andere keren zijn het geportretteerden, zoals de man die zich bij de rechter beklaagde omdat hij op straat met een droevig gezicht gefotografeerd was. Ook de vaak lastig te bewijzen authenticiteit van foto’s komt aan bod. Er zijn immers nog altijd mensen die niet geloven dat de foto van astronaut Buzz Aldrin echt op de maan genomen is. Uiteraard is er op de expo ook een plaatsje ingeruimd voor de beroemde Vallende soldaat van Robert Capa, de foto die onlangs door een Spaanse krant ‘definitief’ werd ontmaskerd als vals. Ook kunsthandelaren willen de zaak wel eens bedriegen, zo blijkt bijvoorbeeld uit het schandaal uit 1997 rond foto’s van Man Ray (1890-1976). Verzamelaar Werner Bokelberg had 78 naar hij dacht originele afdrukken van Man Ray gekocht, maar deze bleken later te zijn gedrukt op papier dat slechts een paar jaar oud was. Een woedende Bokelberg eiste teruggave van de 2,3 miljoen dollar die hij al betaald had, maar wist uiteindelijk slechts de helft te recupereren.

Ethiek

Zijn dit soort zaken nog behoorlijk zwart-wit, moeilijker ligt dat met de foto’s die ethische discussies opriepen. Daarbij is, het zal niet verbazen, veel seks en geweld in het spel. Foto’s van jonge naakte meisjes maken is vragen om moeilijkheden, zo leert de tentoonstelling. Ook met nonnen is het oppassen, getuige de rel rond een toch vrij brave kussende non in een Bennetonreclame. De schandaalfoto’s van Iraakse gevangenen in Abu Ghraib liggen nog bij iedereen vers in het geheugen. Speciaal voor scholieren worden na de tentoonstelling workshops georganiseerd. In een aparte ruimte kunnen de processen van sommige foto’s nog eens worden overgespeeld.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234